افغانستان د خپل جیوپولیټیک موقعیت له امله چې د اسیا په زړه کې موقعیت لري، د مرکزي اسیا د امنیتي معادلو له مهمو عناصرو څخه ګڼل کېږي. دا هېواد د مرکزي او جنوبي اسیا د نښلونې په نقطه کې واقع دی او سیاسي، امنیتي او اقتصادي بدلونونه یې د سیمې پر امنیت، سوداګرۍ، انرژۍ لېږد او پولېاړې همکارۍ مستقیم اغېز لري. له همدې امله، د مرکزي اسیا د راتلونکي امنیتي نظم کې د افغانستان ځای د سیاسي ثبات، د حکومت د کارکړتیا، له ګاونډیانو سره د اړیکو، د سیمهییزو قدرتونو د سیالۍ، ترهګریزو ګواښونو او د اقتصادي او ترانزیټي پروژو د بریالیتوب پورې تړلی دی.
۱ افغانستان د سیمهییز امنیت د مرکز په توګه
افغانستان د خپل ستراتیژیک موقعیت له امله د مرکزي اسیا پر امنیت مستقیم اغېز لري. هر ډول بېثباتي کولی شي سیمهییزې پایلې ولري. د سیمې هېوادونو مهمې اندېښنې د ترهګرو او توندلارو ډلو پراختیا، د نشهيي توکو قاچاق، پلان شوي جرمونه او د کډوالۍ څپې دي چې د افغانستان له خاورې سرچینه اخلي او د مرکزي اسیا ثبات له ننګونو سره مخ کوي.
۲ افغانستان؛ له «ګواښ» څخه تر «نښلونکي پل»
سره له امنیتي ننګونو، افغانستان د دې وړتیا لري چې په سیمه کې رغنده رول ولوبوي. د دې هېواد جغرافیایي موقعیت دا امکان برابروي چې د مرکزي او جنوبي اسیا ترمنځ د نښلونې کړۍ شي. که افغانستان سیاسي او امنیتي ثبات ته ورسېږي، کولای شي له کړکېچځای څخه د اقتصادي او ترانزیټي همکاریو په یوه مهمه لار بدلون ومومي.
پروژې لکه کاسا۱۰۰۰، د ټاپي د ګاز نللیکه، ټرانسافغان رېل پټلۍ او نور ټرانسپورتي او انرژۍ دهلېزونه دا وړتیا لري چې افغانستان د سیمې د بازارونو د نښلونې محور وګرځوي. د دغو پروژو پلي کېدل نه یوازې د افغانستان عواید زیاتوي، بلکې د سیمې هېوادونو ترمنځ اقتصادي متقابل تړاو هم پیاوړی کوي چې دا خپله د سیاسي تاوتریخوالي د کمېدو او امنیتي همکاریو د زیاتېدو لامل کېږي.
۳ د سیمهییزو او نړیوالو لوبغاړو رول
د مرکزي اسیا د امنیتي نظم راتلونکی د سیمهییزو او نړیوالو قدرتونو له رول پرته نه شي اټکل کېدای. افغانستان د روسیې، چین، ایران، پاکستان، هند او ځینو نورو نړیوالو قدرتونو د ګټو د تلاقۍ په نقطه کې پروت دی.
د دغو لوبغاړو ترمنځ تعامل یا سیالي کولای شي د مرکزي اسیا د راتلونکي امنیتي نظم پر جوړښت مستقیم اغېز ولري. له همدې امله، افغانستان یوازې یو کورنی لوبغاړی نه، بلکې د سیمهییزو او د نړیوالو ګټو نښلونکی ډګر هم دی.
۴ احتمالي سناریوګانې
الف خوشبینانه سناریو:
په دې حالت کې افغانستان سیاسي ثبات، اقتصادي پراختیا او له ګاونډیانو سره رغنده تعامل ته رسېږي. د امنیتي ګواښونو کمښت، د سیمهییزو پانګونو زیاتوالی او د ټرانزیټي او انرژۍ پروژو بشپړېدل دا هېواد د مرکزي او جنوبي اسیا د نښلونې مهمه کړۍ ګرځوي. په داسې شرایطو کې افغانستان د سیمهییز امنیت او پرمختګ له بنسټیزو عناصرو څخه ګڼل کېږي.
ب منځنۍ سناریو:
په دې حالت کې افغانستان نسبي ثبات ته رسېږي، خو لا هم له اقتصادي، سیاسي او ټولنیزو ستونزو سره مخ وي. د مرکزي اسیا هېوادونه به د «خطر مدیریت» سیاست تعقیب کړي او له افغانستان سره به د اقتصادي او سیاسي اړیکو ترڅنګ خپل امنیتي تدابیر هم پیاوړي کړي.
ج بدبینانه سناریو:
په دې سناریو کې کورني کړکېچونه زیاتېږي، ترهګرې ډلې پراخېږي او ناامني لوړېږي، چې له امله یې افغانستان بیا د سیمهییزو امنیتي ګواښونو مرکز ګرځي. دا وضعیت به د پولو پوځي کېدل، جیوپولیټیکي سیالۍ، امنیتي ائتلافونه او د اقتصادي همکاریو کمښت له ځان سره ولري.
پایله:
د مرکزي اسیا د امنیتي نظم راتلونکی تر ډېره د افغانستان له برخلیک سره تړلی دی. د دې هېواد مهم جیوپولیټیک موقعیت دا ناممکنه کوي چې له سیمهییزو معادلو لرې پاتې شي. افغانستان کولی شي په راتلونکو لسیزو کې یا د امنیتي ګواښونو مرکز شي او یا هم د سیمې د هېوادونو ترمنځ د نښلونې او همکارۍ پل وګرځي.
په پای کې، د افغانستان د داخلي ثبات، اقتصادي پراختیا، د امنیتي ګواښونو مدیریت او له ګاونډیانو سره د همکاریو کچه به د مرکزي اسیا په راتلونکي امنیتي موقعیت کې د دې هېواد ځای وټاکي. هر څومره چې سیمهییزه همکاري او اقتصادي یووالی زیات شي، هماغومره به د افغانستان د مثبت رول امکان هم لوړېږي.