کابل؛ افاق خبري اژانس: د سیاسي چارو شنونکي ګلاب خان باز له افاق خبري اژانس سره په مرکه کې د ایران او افغانستان د اړیکو، د اسلامي امارت د رسمیت پېژندنې، د افغانستان د اقتصادي پرمختګونو، د واخان له لارې له چین سره د نښلېدو او د پاکستان د سیمهییز سیاست په اړه خبرې کړې دي. نوموړي له ایران سره د افغانستان د اړیکو پراختیا مثبت ګام بللی او ټینګار یې کړی چې د اسلامي امارت خپلواک سیاست او له سیمهییزو هېوادونو سره د اقتصادي اړیکو پیاوړتیا د افغانستان د راتلونکي لپاره ارزښت لري.
باز ویلي، ایران په تېرو څه باندې پنځو کلونو کې له اسلامي امارت سره د تعامل په برخه کې د پام وړ پرمختګ کړی او د دواړو هېوادونو اړیکې تر ډېره حده ښې شوې دي. د هغه په باور، له اسلامي امارت سره د ایران د اړیکو پراختیا د افغانستان د رسمیت پېژندنې پر لور یو مهم ګام ګڼل کېدای شي او تمه ده چې دغه تعامل په راتلونکي کې نور هم پراخ شي.
دغه سیاسي شنونکي له ایران سره د افغانستان د سوداګرۍ پراختیا ته په اشارې ویلي، د دواړو هېوادونو ترمنځ سوداګریزې اړیکې د پام وړ پراخې شوې دي. د نوموړي په وینا، له ایران سره د افغانستان سوداګري په میلیاردونو ډالرو ته رسېږي او دا چاره د افغانستان د اقتصادي اړیکو او سیمهییزې سوداګرۍ لپاره مهمه ده.
باز د ایران پر وړاندې د امریکا او اسرائیلو د بریدونو په اړه د اسلامي امارت دریځ ته هم اشاره کړې او ویلي یې دي چې اسلامي امارت دغه جګړه غندلې ده. د نوموړي په باور، د اسلامي امارت دریځ له ایران سره د اړیکو د پراختیا او د سیمهییزو همکاریو د پیاوړتیا لپاره مهم دی. هغه د ایران او افغانستان ترمنځ د ښو اړیکو دوام مثبت بللی او له تهران څخه یې غوښتي چې د افغانستان له اوسني حکومت سره د اړیکو د لا پراختیا او رسمیت پېژندنې په برخه کې عملي ګامونه واخلي.
نوموړي د افغانستان د تېرو پنځو لسیزو جګړو او ویجاړیو ته په اشارې ویلي چې افغان ملت د اوږدو جګړو له امله درانه زیانونه ګاللي او د پرمختګ ګڼ فرصتونه یې له لاسه ورکړي دي. د هغه په وینا، په داسې حال کې چې د سیمې یو شمېر هېوادونو په تېرو لسیزو کې د اقتصادي پرمختګ، زیربناوو جوړولو او سوداګرۍ په برخه کې د پام وړ پرمختګونه کړي، افغانستان د جګړو له امله له بېلابېلو ستونزو سره مخ پاتې شوی دی.
باز ټینګار کړی چې افغانان نور نه غواړي د پردیو د ګټو لپاره جګړې وکړي او د نورو هېوادونو د سیاسي موخو قرباني شي. د نوموړي په باور، افغان ملت د جګړې دوام نه غواړي او باید د هېواد د ابادۍ، اقتصادي پرمختګ او خپلواکۍ لپاره هڅې وشي. هغه همداراز ویلي، اسلامي امارت په تېرو څه باندې پنځو کلونو کې د یوه خپلواک سیاست د عملي کولو هڅې کړې او د ده په اند، افغانانو د دغه سیاست ملاتړ کوي.
دغه سیاسي شنونکي د افغانستان د مخالفو سیاسي لوریو په اړه هم ویلي یې دي چې افغان ملت د تېرو کلونو د تجربو له مخې د دغو لوریو په اړه خپل نظر لري. د هغه په باور، افغانان نه غواړي چې هېواد یو ځل بیا د جګړو او سیاسي بېثباتۍ پر لور ولاړ شي، بلکې د سولې، ثبات او پرمختګ غوښتونکي دي.
باز د پاکستان پر سیاستونو نیوکه کړې او ادعا یې کړې چې د دغه هېواد ځینې کړۍ د افغانستان د اقتصادي او زیربنايي پرمختګونو په اړه اندېښنه لري. د نوموړي په وینا، د افغانستان د سوداګریزو اړیکو پراختیا، د نویو ترانزیټي لارو جوړېدل او له ایران او منځنۍ اسیا سره د اقتصادي همکاریو پیاوړتیا هغه بدلونونه دي چې د سیمې پر سوداګرۍ اغېز کولای شي.
هغه د واخان دهلېز له لارې له چین سره د افغانستان نښلېدل د هېواد لپاره مهم پرمختګ بللی او ویلي یې دي چې د دغه مسیر پراختیا کولای شي د افغانستان د سوداګرۍ او ترانزیټ لپاره نوې لارې پرانېزي. د نوموړي په وینا، د واخان له لارې له چین سره د افغانستان نښلېدل د اقتصادي همکاریو د پراختیا او د هېواد د خپلواک اقتصادي مسیر د پیاوړتیا لپاره مهم ارزښت لري.
باز زیاته کړې، د واخان دهلېز په اړه د پاکستان په رسنیو کې داسې څرګندونې شوې چې ګواکې د دغه مسیر جوړېدل به د چین او پاکستان پر اقتصادي دهلېز، چې د CPEC په نوم پېژندل کېږي، اغېز وکړي. نوموړي ادعا کړې چې د افغانستان د اقتصادي پرمختګونو او له نورو هېوادونو سره د اړیکو پراختیا د پاکستان د ځینو کړیو اندېښنې راپارولې دي.
دغه سیاسي شنونکي د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سرحدي ستونزو او سوداګریزو محدودیتونو په اړه هم ویلي، د انګور اډې په ګډون په سرحدي سیمو کې رامنځته کېدونکې ستونزې او د سوداګریزو لارو تړل نه یوازې د افغانستان، بلکې د سیمې د سوداګرو پر فعالیتونو هم منفي اغېز کوي. نوموړي ویلي چې د لارو تړل کېدو له امله سوداګریز شرکتونه، دوکانونه او کاروبارونه له زیانونو سره مخ کېدای شي.
باز د پاکستان له ګاونډیو هېوادونو سره اړیکو ته په اشارې ویلي چې د دغه هېواد اړیکې له هند سره له ستونزو سره مخ دي، له ایران سره یې هم بېلابېلې ننګونې شته او له افغانستان سره یې سرحدي او سوداګریزې ستونزې د اړیکو پر وضعیت اغېز کوي. د نوموړي په باور، د سیمې د هېوادونو ترمنځ د باور کمښت او د سوداګریزو لارو محدودیتونه د اقتصادي همکاریو د پراختیا پر وړاندې خنډونه رامنځته کوي.
هغه همداراز ادعا کړې چې د پاکستان د سیاستونو له امله پښتانه، بلوڅان او کشمیریان هم له بېلابېلو ستونزو سره مخ شوي دي. د نوموړي په وینا، د سیمې د خلکو اقتصادي او ټولنیز وضعیت باید د سیاسي اختلافاتو او ناسمو سیاستونو له امله زیانمن نه شي.
باز په پای کې ټینګار کړی چې افغانستان غواړي له ټولو ګاونډیو او سیمهییزو هېوادونو سره د متقابل احترام او ګډو ګټو پر بنسټ اړیکې ولري. نوموړي له ایران سره د اړیکو پراختیا، د اسلامي امارت د رسمیت پېژندنې په برخه کې د عملي ګامونو اخیستل او د افغانستان د سوداګریزو او ترانزیټي لارو پیاوړتیا د هېواد د اقتصادي راتلونکي لپاره مهم بللي دي. هغه هیله څرګنده کړې چې له ایران سره د افغانستان اړیکې د تعامل له اوسني پړاو څخه لا لوړې شي او د دواړو هېوادونو ترمنځ سیاسي او اقتصادي همکارۍ نورې هم پراخې شي.