نړیوال نظم د زوال پر لور؛ نړۍ د جګړو او امپراتوریو د نوي پړاو پر لور روانه ده

نړیوال نظم د زوال پر لور؛ نړۍ د جګړو او امپراتوریو د نوي پړاو پر لور روانه ده

په یوه تحلیلي راپور کې خبرداری ورکړل شوی چې د دویمې نړیوالې جګړې وروسته د نړیوال نظم دوه بنسټیز اصول؛ یعنې «د یرغلیزو جګړو منع» او «د امپراتوریو پای»، په چټکۍ سره د ړنګېدو په حال کې دي او نړۍ د بې‌ثباتۍ او د قدرتونو د سیالۍ نوي پړاو ته ننوتې ده
په راپور کې راغلي چې د تېرو اتیا کلونو نسبي سوله د دوو باورونو پر بنسټ رامنځته شوې وه؛ لومړی دا چې یرغلیزې جګړې د منلو وړ نه دي او دویم دا چې ملتونه د خپل برخلیک د ټاکلو حق لري. د لیکوال په وینا، د ملګرو ملتونو منشور په ۱۹۴۵ کال کې همدا دوه اصول د نړیوال سیاست د جوړښت برخه وګرځول او د نږدې ۲۰۰ خپلواکو دولتونو د رامنځته کېدو او د بلې نړیوالې جګړې د مخنیوي زمینه یې برابره کړه‎
راپور ټینګار کوي چې که څه هم نړۍ له دویمې نړیوالې جګړې وروسته له ګڼو جګړو او بحرانونو سره مخ شوې، خو په ټولیز ډول میلیاردونه انسانان د اقتصادي ودې او نسبي ثبات په یوه دوره کې ژوند کړی دی. خو اوس داسې ښکاري چې دا پړاو د پای په لور روان دی او نښې یې د کورنیو او بین‌الدولي جګړو په زیاتېدو، د وسلو د سیالیو په پراخېدو او د نړیوالې ډیپلوماسۍ په کمزوري کې څرګندې شوې دي.
په دې تحلیل کې د اوکراین جګړه او همدارنګه د امریکا او اسرائیلو ګډه جګړه د سترو قدرتونو د «یرغلیزو جګړو» د بېرته راګرځېدو بېلګې بلل شوې دي. لیکوال خبرداری ورکوي چې اټومي قدرتونه خپلې وسلې او زېرمې پراخوي، د وسلو د کنټرول تړونونه د له منځه تلو په حال کې دي او نړۍ له بې‌ساري خطرونو سره مخ شوې ده.
راپور زیاتوي چې د عام تصور خلاف، امریکامحوره نړیوال نظم د نړیوالې سولې اصلي لامل نه و، بلکې په ځینو مواردو کې همدغه نظم د جګړې ضد او د امپراتورۍ ضد اصولو د کمزورۍ لامل شوی دی. د لیکوال په باور، اوسنی بحران تر ډېره د امریکا د شاتګ پایله نه، بلکې د جګړو او استعمار د تاریخي ناورینونو د هېرېدو او د نړیوالې اخلاقي رهبرۍ د کمزورۍ پایله ده
راپور د ۱۹۵۰ او ۱۹۹۰ لسیزو ترمنځ د ملګرو ملتونو تاریخي رول ته هم کتنه کوي او د سوئز کانال، د کیوبا توغندیز بحران، د هند او پاکستان جګړه، د ایران او عراق جګړه او د افریقا شخړې د هغو بحرانونو له ډلې بولي چې ملګرو ملتونو پکې بریالی منځګړیتوب کړی و. لیکوال ټینګار کوي چې د هغه وخت د ملګرو ملتونو سرمنشیانو د اخلاقي اعتبار او سیاسي بې‌طرفۍ پر مټ نړیوالو قدرتونو ته د بحرانونو د حل لارې برابرولې
د تحلیل په بله برخه کې راغلي چې د آسیا او افریقا تازه خپلواکو هېوادونو ملګري ملتونه په داسې نړیوال بنسټ بدل کړل چې د استعمار او بهرني تسلط پر وړاندې ودرېږي. دغو هېوادونو باور درلود چې ریښتینې خپلواکي یوازې هغه وخت شونې ده چې بهرنۍ لاسوهنې پای ته ورسېږي او د ملتونو ترمنځ مساوات رامنځته شي.
راپور همداراز د سړې جګړې وروسته د ملګرو ملتونو د ماهیت بدلون ته اشاره کوي. د لیکوال په وینا، په هغه پړاو کې د «بشري حقونو» او «بشري مرستو» تر عنوان لاندې پوځي مداخلې زیاتې شوې او د ملي حاکمیت اصل په تدریجي ډول کمزوری شو. په همدې چوکاټ کې پر عراق د امریکا ۲۰۰۳ کال برید د یرغلیزو جګړو د منع اصل ته سخت زیان ورساوه او له هغه وروسته نړۍ د پخواني نظم د زوال پر لور روانه شوه.
راپور خبرداری ورکوي چې د امریکامحوره نظم له کمزورۍ او د چین په څېر د نوو قدرتونو له راڅرګندېدو سره نړۍ داسې پړاو ته ننوتې چې هېڅ قدرت د نړیوال نظام د بشپړ مدیریت توان نه لري. د لیکوال په باور، یوازې هغه وخت ملګري ملتونه بېرته خپل اغېزمن رول ترلاسه کولای شي چې د «جګړې نه» او «امپراتورۍ نه» اصول بېرته د نړیوال سیاست محور وګرځوي
په پای کې لیکوال د داسې سیاسي مشرانو او د ملګرو ملتونو د نوي سرمنشي د راڅرګندېدو غوښتنه کوي چې د فعالې ډیپلوماسۍ د بیا راژوندي کولو او د جګړو او استعمار د تاریخي ناورینونو په اړه د ملتونو د تاریخي حافظې د بېرته راویښولو له لارې نړۍ د لا خطرناک راتلونکي له ننګونو وژغوري

مطالب بیشتر:  کابل او اسلام‌آباد؛ د پاکستان په بهرني سیاست کې متضاد لیدلوري

ځواب دلته پرېږدئ

ستاسو برېښناليک به نه خپريږي. غوښتى ځایونه په نښه شوي *