امضای «توافقنامه دفاعی مشترک مکه» میان پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه، به یکی از مهمترین تحولات امنیتی غرب آسیا تبدیل شده و توجه هند را نیز به خود جلب کرده است. این توافق که در نشست سران سه کشور در شهر مکه به امضا رسید، بر اصل «دفاع جمعی» استوار است؛ به این معنا که هرگونه حمله مسلحانه به یکی از اعضا، حمله به هر سه کشور تلقی خواهد شد. اگرچه ریاض و آنکارا تأکید کردهاند که این پیمان ماهیتی بازدارنده دارد و علیه هیچ کشور مشخصی تنظیم نشده است، اما تحلیلگران معتقدند پیامدهای ژئوپلیتیکی آن میتواند بر موازنه قدرت منطقهای تأثیرگذار باشد.
بر اساس بیانیه مشترک سه کشور، هدف از این توافق، تقویت توان بازدارندگی جمعی، گسترش همکاریهای دفاعی و ارتقای هماهنگی امنیتی میان عربستان، پاکستان و ترکیه عنوان شده است. با وجود این، جزئیات عملیاتی پیمان، از جمله نحوه اجرای تعهدات نظامی یا تشکیل ساختار فرماندهی مشترک، هنوز بهطور رسمی منتشر نشده است.
دولت هند اعلام کرده است که این تحول را با دقت دنبال میکند. رندهیر جیسوال، سخنگوی وزارت امور خارجه هند، گفت دهلینو پیامدهای این توافق را از نزدیک زیر نظر دارد. اهمیت این موضوع برای هند از آنجا ناشی میشود که این کشور روابط اقتصادی، انرژی و امنیتی گستردهای با کشورهای حوزه خلیج فارس دارد و هرگونه تغییر در معماری امنیتی منطقه میتواند بر منافع راهبردی آن اثر بگذارد.
این توافق در شرایطی امضا شده که غرب آسیا با تحولات امنیتی کمسابقهای روبهرو است. جنگ ایران و آمریکا و حملات متقابل به زیرساختهای نظامی و انرژی، تردیدهایی را درباره میزان توانایی ایالات متحده در تأمین امنیت متحدان منطقهای خود ایجاد کرده است. به همین دلیل، برخی کشورهای عربی در پی متنوع سازی سازوکارهای امنیتی و کاهش وابستگی کامل به چتر دفاعی واشنگتن هستند.
در این چارچوب، عربستان سعودی با تکیه بر توان اقتصادی خود، همکاری نظامی با پاکستان را که سابقهای طولانی دارد، گسترش داده و همزمان ترکیه را نیز به این چارچوب افزوده است. ترکیه با برخورداری از یکی از بزرگترین ارتشهای ناتو و صنایع دفاعی پیشرفته، بهویژه در حوزه پهپادها، ظرفیت مهمی برای این ائتلاف محسوب میشود. پاکستان نیز بهعنوان تنها قدرت هستهای جهان اسلام، توان موشکی و تجربه عملیاتی خود را به این همکاری وارد کرده است.
با وجود گمانهزنیها درباره شکلگیری یک محور نظامی جدید، مقامهای سعودی تأکید کردهاند که این توافق نه یک ائتلاف تهاجمی و نه یک بلوک مذهبی یا فرقهای است. ریاض اعلام کرده هدف اصلی این پیمان، تقویت بازدارندگی دفاعی، افزایش خوداتکایی امنیتی و حفظ ثبات منطقهای است و این توافق جایگزین روابط راهبردی عربستان با سایر شرکای بینالمللی نخواهد شد. ترکیه نیز اعلام کرده است که این همکاری علیه کشور خاصی طراحی نشده و صرفاً امنیت جمعی سه کشور را تقویت میکند.
برخی کارشناسان معتقدند اهمیت واقعی این توافق بیش از آنکه در جزئیات نظامی آن باشد، در پیام سیاسی و نمادین آن نهفته است. تلمیز احمد، دیپلمات پیشین هند، با اشاره به امضای این توافق در شهر مکه، این اقدام را دارای بار نمادین قابل توجهی برای جهان اسلام دانسته و گفته است که این نخستین توافق دفاعی با چنین ویژگیهایی در سالهای اخیر است و احتمال دارد در آینده اعضای جدیدی نیز به آن بپیوندند.
از دید تحلیلگران هندی، یکی از پیامدهای مهم این توافق، افزایش نقش منطقهای پاکستان است. اسلامآباد طی ماههای اخیر در برخی تحولات دیپلماتیک، از جمله تسهیل ارتباطات غیررسمی میان ایران و آمریکا، نقش فعالتری ایفا کرده و اکنون نیز با امضای این پیمان، جایگاه خود را در ساختار امنیتی خلیج فارس تقویت کرده است. این روند میتواند نفوذ سیاسی و امنیتی پاکستان را در منطقه افزایش دهد.
در مقابل، هند همچنان از روابط گسترده خود با عربستان سعودی، امارات متحده عربی، عمان و دیگر کشورهای خلیج فارس بهعنوان یکی از پایههای سیاست منطقهای خود بهره میبرد. دهلینو علاوه بر وابستگی قابل توجه به واردات انرژی از این منطقه، میلیونها شهروند مقیم کشورهای عربی دارد و همکاریهای دفاعی و دریایی خود را نیز طی سالهای اخیر توسعه داده است.
در مجموع، هرچند بسیاری از کارشناسان بر این باورند که این توافق در کوتاهمدت تهدید مستقیمی برای هند ایجاد نمیکند، اما آن را نشانهای از بازآرایی تدریجی نظم امنیتی غرب آسیا میدانند؛ نظمی که در آن، نقش بازیگران منطقهای در حال پررنگتر شدن است و پاکستان تلاش میکند جایگاه راهبردی خود را در معادلات امنیتی و دفاعی منطقه بیش از گذشته تثبیت کند.
مطلبی از رسانه ای تی وی بهارات