فارمت مسکو یکی از سازوکارهای مشورتی منطقه‌ای است که در سال ۲۰۱۷ با هدف گفت‌وگو درباره وضعیت افغانستان و بررسی راه‌های گسترش همکاری‌های سیاسی، امنیتی و اقتصادی ایجاد شد. روسیه میزبان این روند است و افغانستان، چین، هند، ایران، قزاقستان، قرغیزستان، پاکستان، تاجیکستان و ازبیکستان از کشورهای شرکت‌کننده آن هستند. هدف اصلی این نشست، ایجاد هماهنگی میان کشورهای منطقه درباره تحولات افغانستان و جلوگیری از گسترش ناامنی به کشورهای همسایه است؛ نه حل مستقیم تمام اختلافات دوجانبه میان اعضا.
نشست هشتم فارمت مسکو به تاریخ ۵ اکتوبر ۲۰۲۶ در شرایطی برگزار شد که روابط افغانستان و پاکستان با تنش‌های شدید امنیتی و سیاسی روبه‌رو بود. دو کشور درباره فعالیت گروه‌های مسلح، حملات مرزی و مسئولیت تأمین امنیت اختلاف داشتند. در چنین وضعیتی، هر دو طرف تلاش کردند دیدگاه خود را در برابر نمایندگان کشورهای منطقه مطرح کنند. نتیجه نشست، برخلاف دوره‌های پیشین، صدور بیانیه مشترک نبود. ضمیر کابلوف، نماینده ویژه رئیس‌جمهور روسیه در امور افغانستان، گفت که اختلاف میان هیأت‌های افغانستان و پاکستان بر سر متن بیانیه پایانی، مانع توافق شد.
موضع روسیه در این نشست برای افغانستان اهمیت ویژه داشت. سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، از اقدام‌های امارت اسلامی افغانستان در مبارزه با داعش و مواد مخدر سخن گفت و همکاری‌های امنیتی و تخنیکی میان مسکو و کابل را در این زمینه مهم دانست. او همچنان مخالفت روسیه را با استقرار زیرساخت‌های نظامی ناتو در افغانستان و کشورهای همسایه اعلام کرد و گفت که چنین حضوری می‌تواند به بی‌ثباتی و تشدید منازعات منطقه‌ای منجر شود. این موضع با نگرانی امنیتی روسیه درباره گسترش حضور نظامی غرب در آسیای مرکزی ارتباط دارد. مسکو همچنین آمادگی خود را برای کمک به کاهش تنش میان افغانستان و پاکستان اعلام کرد.
موضع پاکستان بر این ادعا استوار بود که گروه‌های مسلح ضد پاکستان از خاک افغانستان فعالیت می‌کنند و حکومت افغانستان در جلوگیری از این فعالیت‌ها مسئولیت دارد. محمد صادق، نماینده پاکستان، در این نشست گفت که طی سه سال گذشته بیش از ۴۷۰۰ شهروند پاکستانی در حملات تروریستی مرتبط با افغانستان جان باخته‌اند. این رقم، ادعای مقام پاکستانی است و نباید بدون بررسی مستقل، به‌عنوان آماری قطعی درباره مسئولیت افغانستان تلقی شود. پاکستان همچنین عملیات نظامی خود را اقدامی دفاعی در برابر تهدیدهای امنیتی معرفی کرد.
در مقابل، امیرخان متقی، وزیر امور خارجه افغانستان، حملات پاکستان بر خاک افغانستان را محکوم کرد و گفت که این حملات به غیرنظامیان، از جمله زنان و کودکان، آسیب رسانده است. او همچنان اسلام‌آباد را متهم کرد که با گردآوری افراد وابسته به نظام پیشین افغانستان و اعضای داعش در نزدیکی خط دیورند، در پی ایجاد ناامنی است. این اتهام نیز موضع رسمی کابل بود.
در میان سایر کشورهای حاضر، هند بر حاکمیت، وحدت و تمامیت ارضی افغانستان تأکید کرد. این موضع در شرایط حملات مرزی و اختلاف کابل و اسلام‌آباد، برای افغانستان اهمیت سیاسی داشت. چین، ایران و کشورهای آسیای مرکزی نیز در نشست حضور داشتند، اما صرف حضور آنان را نمی‌توان به معنای حمایت از تمام مواضع افغانستان یا مخالفت کامل با سیاست پاکستان دانست. موضع روشن و قابل استناد روسیه، آمادگی آن برای میانجی‌گری و مخالفت با گسترش زیرساخت‌های نظامی ناتو بود، درحالی‌که موضع هند بر حاکمیت و تمامیت ارضی افغانستان تمرکز داشت.
از آن‌جایی‌که پاکستان همواره در مجامع بین‌المللی از دیپلماسی فشار بر افغانستان استفاده کرده است و این به رویه معمول در سیاست خارجی پاکستان بدل شده است، در این نشست نیز تلاش شد از آن استفاده شود. بااین‌حال، دیده شد که دیپلماسی فشار پاکستان، دست‌کم در این نشست، ناکام بود.
ناکامی دیپلماسی فشار پاکستان در این نشست چند علت مشخص داشت. نخست، اسلام‌آباد می‌خواست نگرانی‌های امنیتی خود و اتهام‌های مربوط به فعالیت گروه‌های مسلح از خاک افغانستان را در متن نهایی برجسته سازد؛ اما هیأت افغانستان با ادبیاتی که افغانستان را به‌شکل مکرر در پیوند با تروریسم معرفی می‌کرد، موافق نبود. به گفته کابلوف، اختلاف بر سر همین متن سبب شد که بیانیه مشترک صادر نشود.
دوم، پاکستان نتوانست ادعاهای امنیتی خود را به متنی تبدیل کند که مورد قبول همه هیأت‌ها، به‌ویژه افغانستان، باشد. در یک نشست چندجانبه، موضع یک کشور زمانی به موضع مشترک تبدیل می‌شود که سایر اعضا نیز متن نهایی را بپذیرند.
سوم، افغانستان حاضر نشد با متنی موافقت کند که از دید کابل، بدون درنظرگرفتن اعتراض‌ها و نگرانی‌های این کشور، روایت پاکستان را برجسته می‌ساخت.
چهارم، روسیه تأکید کرد که فارمت مسکو برای هماهنگی منطقه‌ای ایجاد شده است، نه برای حل اختلافات دوجانبه اعضا. این تعریف از مأموریت نشست، امکان استفاده از آن را به‌عنوان ابزار فشار برای پاکستان محدود کرد.
عامل دیگر ناکامی دیپلماسی پاکستان این بود که مخالفت افغانستان با متن پیشنهادی، از نظر عملی برای جلوگیری از صدور بیانیه مشترک کافی بود. در نتیجه، اسلام‌آباد نتوانست نگرانی‌های خود را در قالب یک سند مشترک منطقه‌ای ثبت کند. بااین‌حال، این نتیجه به معنای رد تمام ادعاهای پاکستان از سوی کشورهای حاضر نیست؛ بلکه نشان می‌دهد که بر سر چگونگی بازتاب این ادعاها در سند نهایی توافق وجود نداشت. بنابراین، ناکامی دیپلماسی فشار پاکستان را باید در ناتوانی آن در تأمین توافق جمعی بر متن موردنظرش ارزیابی کرد، نه در این ادعا که همه کشورهای منطقه به‌صورت یک‌پارچه در کنار افغانستان قرار گرفتند.
افغانستان نیز در این نشست به‌دنبال دستاورد دیپلماتیک در راستای منافع خود بود. برای افغانستان، نخستین دستاورد نشست این بود که هیأت کشور توانست با مخالفت خود مانع تصویب بیانیه‌ای شود که با آن موافق نبود. دوم، امارت اسلامی افغانستان فرصت یافت دیدگاه خود را درباره حملات مرزی و تهدیدهای امنیتی در حضور کشورهای منطقه مطرح کند. سوم، اظهارات لاوروف درباره مبارزه با داعش و مواد مخدر و مخالفت روسیه با حضور نظامی ناتو، زمینه حمایت سیاسی مناسبی برای افغانستان در این نشست فراهم کرد. چهارم، تأکید هند بر حاکمیت و تمامیت ارضی افغانستان نشان داد که موضوع استقلال و تمامیت ارضی کشور می‌تواند در گفت‌وگوهای منطقه‌ای جایگاه مشخصی داشته باشد. پنجم، آمادگی روسیه برای میانجی‌گری، امکان استفاده از یک مجرای دیپلماتیک برای کاهش تنش میان کابل و اسلام‌آباد را حفظ کرد.
اهمیت این نشست برای افغانستان تنها در صادرنشدن بیانیه مشترک خلاف دیدگاه افغانستان خلاصه نمی‌شود، بلکه فارمت مسکو فرصتی برای حفظ ارتباط با کشورهای منطقه، طرح نگرانی‌های امنیتی و گسترش همکاری‌های اقتصادی و سیاسی فراهم می‌کند. روسیه در جولای ۲۰۲۵ امارت اسلامی افغانستان را به رسمیت شناخت و این اقدام به روابط دو طرف جایگاه تازه‌ای بخشید؛ بااین‌حال، موضع مسکو را نباید به معنای توافق کامل دو کشور در همه موضوعات دانست. افغانستان برای بهره‌گیری بیشتر از چنین نشست‌هایی، به دیپلماسی منظم، روابط فعال با کشورهای همسایه و ارائه شواهد مستند در پاسخ به اتهام‌های امنیتی نیاز دارد.
در مجموع، نشست هشتم فارمت مسکو نشان داد که پاکستان نتوانست روایت موردنظر خود را به بیانیه مشترک کشورهای حاضر تبدیل کند. مخالفت افغانستان با متن پیشنهادی، ضرورت توافق همه هیأت‌ها و تأکید روسیه بر نقش منطقه‌ای این نشست، عوامل اصلی این نتیجه بودند. دستاورد افغانستان، جلوگیری از تصویب متن مورد اختلاف، مطرح‌ساختن نگرانی‌های خود و حفظ حمایت سیاسی روسیه در برخی موضوعات امنیتی بود. بااین‌همه، موفقیت پایدار افغانستان زمانی تحقق می‌یابد که این دستاورد دیپلماتیک به کاهش درگیری‌های مرزی، گسترش همکاری‌های منطقه‌ای و ایجاد سازوکارهای عملی برای حل اختلاف با پاکستان منجر شود.