کابل؛ خبرگزاری آفاق: در شرایطی که افغانستان با چالشهای اقتصادی، محدودیتهای مالی و نیاز گسترده به کمکهای بشردوستانه روبهرو است، قزاقستان تلاش دارد روابط خود با افغانستان را از سطح تعاملات محدود تجاری و دیپلماتیک فراتر ببرد و زمینههای همکاری در بخشهای اقتصادی، آموزشی، بشردوستانه و ترانسپورتی را گسترش دهد.
رافیس ابازوف، پژوهشگر و مدیر انستیتوت توسعه سبز و پایدار در دانشگاه ملی تحقیقات زراعتی قزاقستان، در مقالهای که در نشریه «CACI Analyst» منتشر شده، مینویسد که آستانه ثبات افغانستان را تنها از دریچه امنیتی بررسی نمیکند، بلکه توسعه اقتصادی، تقویت ظرفیتهای انسانی و اتصال منطقهای را نیز از عوامل اساسی ثبات درازمدت این کشور میداند.
به باور این نویسنده، رویکرد قزاقستان در قبال افغانستان بخشی از تحول در سیاست منطقهای کشورهای آسیای مرکزی است؛ کشورهایی که بهتدریج تلاش میکنند بهجای اتکا به انزوای دیپلماتیک، از طریق همکاریهای عملی اقتصادی و توسعهای با چالشهای مشترک منطقه برخورد کنند.
تجارت؛ همکاری گسترده اما نامتوازن
یکی از مهمترین محورهای روابط کابل و آستانه، همکاریهای تجاری است. قزاقستان از تأمینکنندگان عمده گندم، آرد، روغن نباتی و شماری دیگر از کالاهای اساسی مورد نیاز افغانستان به شمار میرود.
بر اساس آماری که در مقاله به نقل از وزارت امور خارجه قزاقستان ارائه شده، حجم تجارت میان دو کشور در هفت ماه نخست سال ۲۰۲۶ به ۵۸۱.۱ میلیون دالر رسیده است؛ در حالی که مجموع تجارت دوجانبه در تمام سال ۲۰۲۵ حدود ۵۴۱.۶ میلیون دالر بود.
با این حال، بررسی ترکیب این مبادلات تجاری نشان میدهد که روابط بازرگانی دو کشور همچنان با عدم توازن قابل توجه روبهرو است. از مجموع تجارت ۵۸۱.۱ میلیون دالری در هفت ماه نخست سال جاری، ۵۷۲.۹ میلیون دالر سهم صادرات قزاقستان به افغانستان بوده و واردات این کشور از افغانستان تنها به ۸.۲ میلیون دالر رسیده است.
این تفاوت نشان میدهد که اگرچه افغانستان بازار مهمی برای محصولات قزاقستان است، اما سهم صادرات افغانستان در این روابط تجاری هنوز محدود باقی مانده است.
نویسنده مقاله معتقد است که برای ایجاد یک رابطه اقتصادی پایدار، همکاری دو کشور نباید تنها بر صادرات کالاهای قزاقستان به افغانستان متکی باشد، بلکه سرمایهگذاری مشترک، پروسس محصولات کشاورزی و افزایش مشارکت شرکتهای افغانستانی در تجارت منطقهای نیز باید در دستور کار قرار گیرد.
آموزش؛ سرمایهگذاری در ظرفیتهای انسانی
در کنار تجارت، آموزش یکی دیگر از محورهای همکاری قزاقستان با افغانستان است. بر اساس اطلاعات ارائهشده در مقاله، در سال ۲۰۲۶ حدود ۶۰۰ دانشجوی افغانستان در ۳۴ دانشگاه قزاقستان تحصیل میکردند.
همچنین بر اساس یک توافقنامه موجود، سالانه ۳۰ بورسیه تحصیلی برای دانشجویان افغانستان اختصاص یافته و مقامهای قزاقستان برنامههایی برای افزایش این رقم به ۶۰ بورسیه در سال داشتهاند.
این همکاریها در شرایطی اهمیت پیدا میکند که دسترسی به فرصتهای تحصیلی، بهویژه برای زنان افغانستان، با محدودیتهای جدی روبهرو است.
در همین زمینه، یک برنامه مورد حمایت اتحادیه اروپا و با همکاری برنامه توسعه سازمان ملل متحد و نهاد زنان سازمان ملل، زمینه ادامه تحصیل شماری از زنان افغانستان را در قزاقستان، قرقیزستان و ازبیکستان فراهم کرده است.
به نوشته نویسنده، چنین برنامههایی علاوه بر فراهمکردن فرصتهای آموزشی، میتوانند به حفظ ظرفیتهای حرفهای و ایجاد ارتباط میان نیروهای متخصص افغانستان و نهادهای منطقهای کمک کنند.
کمکهای بشردوستانه؛ ادامه تعامل در شرایط دشوار اقتصادی
کمکهای بشردوستانه نیز بخش دیگری از روابط دو کشور را تشکیل میدهد. قزاقستان در سالهای اخیر محمولههای مواد غذایی، تجهیزات طبی و سایر اقلام ضروری را به افغانستان ارسال کرده است.
بر اساس اطلاعات مقاله، این کشور در اپریل ۲۰۲۵ حدود دو هزار و ۲۰۰ تُن کمک بشردوستانه از طریق راهآهن به افغانستان فرستاد. در سپتمبر همان سال نیز محمولهای به وزن ۲۷۲.۷ تُن، پس از زمینلرزه ویرانگر، به افغانستان رسید.
در ادامه این همکاریها، هیأتی به رهبری سریک ژومانگارین، معاون نخستوزیر و وزیر اقتصاد ملی قزاقستان، در روزهای ۲۰ و ۲۱ جون ۲۰۲۶ به کابل سفر کرد. هدف این سفر، تحویل کمکهای بشردوستانه و پیشبرد همکاریها در بخشهای اقتصادی، آموزشی و ترانزیتی عنوان شده بود.
قزاقستان در بخش صحی نیز مأموریتهایی به افغانستان فرستاده و درباره گسترش همکاریها در زمینه اعزام متخصصان و حمایت از خدمات درمانی گفتوگو کرده است.
این اقدامات نشان میدهد که همکاریهای بشردوستانه در کنار روابط اقتصادی، به یکی از ابزارهای مهم تعامل قزاقستان با افغانستان تبدیل شده است.
راهآهن و ترانزیت؛ نگاه آستانه به موقعیت جغرافیایی افغانستان
یکی از ابعاد مهم همکاریهای آینده میان افغانستان و قزاقستان، اتصال ترانسپورتی و توسعه مسیرهای تجاری منطقهای است.
افغانستان به دلیل موقعیت جغرافیایی خود میتواند در اتصال بازارهای آسیای مرکزی به جنوب آسیا نقش داشته باشد. قزاقستان نیز در پی گسترش مسیرهای دسترسی به بازارهای منطقه است و توسعه خطوط آهن از مسیر افغانستان بخشی از این رویکرد به شمار میرود.
در مقاله به طرح راهآهن تورغندی ـ هرات ـ قندهار ـ سپینبولدک اشاره شده است؛ مسیری که در صورت تکمیل میتواند زمینه انتقال کالا میان آسیای مرکزی و جنوب آسیا را فراهم کند.
همچنین مشارکت قزاقستان در ساختوساز مرتبط با خط آهن خواف ـ هرات، از دیگر موارد همکاری زیرساختی این کشور با افغانستان عنوان شده است.
با این حال، اجرای چنین پروژههایی با چالشهایی همراه است. تأمین منابع مالی، امنیت مسیرها، روندهای گمرکی، شفافیت در ترتیبات ترانزیتی و میزان تقاضای تجاری از عواملیاند که میتوانند بر عملیشدن این طرحها تأثیر بگذارند.
از همین رو، صرف ساخت زیرساختهای ترانسپورتی برای تبدیل افغانستان به یک مسیر مهم تجاری کافی نیست؛ بلکه بهرهبرداری اقتصادی از این مسیرها نیز به هماهنگی میان کشورهای منطقه و فراهمشدن شرایط پایدار برای انتقال کالا وابسته است.
دیپلماسی منطقهای؛ ایجاد چارچوب مشترک برای همکاری
در کنار روابط دوجانبه، قزاقستان تلاش کرده است همکاریهای منطقهای درباره افغانستان را از طریق سازوکارهای بینالمللی نیز دنبال کند.
یکی از ابتکارهای مهم این کشور، حمایت از ایجاد مرکز منطقهای سازمان ملل متحد برای اهداف توسعه پایدار در آسیای مرکزی و افغانستان در شهر آلماتی است.
این قطعنامه در چهارم مارچ ۲۰۲۵ به اتفاق آرا در مجمع عمومی سازمان ملل متحد تصویب شد و ۱۵۲ کشور بهعنوان حامیان مشترک از آن پشتیبانی کردند.
بر اساس طرح مطرحشده در مقاله، این مرکز میتواند زمینه هماهنگی برنامههای توسعهای در بخشهایی مانند کشاورزی پایدار، آموزش، سازگاری با تغییرات اقلیمی و تقویت ظرفیتهای نهادی را فراهم کند.
اهمیت این ابتکار در آن است که همکاریهای توسعهای درباره افغانستان میتواند در چارچوبی منطقهای و با مشارکت کشورهای آسیای مرکزی و سازمانهای بینالمللی دنبال شود؛ بدون آنکه لزوماً نیازمند توافق سیاسی درباره وضعیت کنونی افغانستان باشد.
