نشریه «میدلایستآی» در گزارشی نوشته است که با وجود فشارهای دونالد ترامپ برای گسترش توافقنامه ابراهیم، پاکستان به احتمال زیاد از پیوستن به روند عادیسازی روابط با اسرائیل خودداری خواهد کرد؛ زیرا هزینههای سیاسی و اجتماعی چنین اقدامی در پاکستان بسیار سنگینتر از بسیاری از کشورهای عربی است.
به نوشته این رسانه، گذرنامههای پاکستانی برای دههها عبارتی روشن داشتهاند: «معتبر برای همه کشورهای جهان بهجز اسرائیل». این عبارت صرفاً یک جمله اداری نیست، بلکه بازتابدهنده یکی از اصول دیرینه سیاست خارجی پاکستان است؛ اینکه اسلامآباد اسرائیل را به رسمیت نمیشناسد. این موضع ریشه در زمان تأسیس پاکستان در سال ۱۹۴۷ دارد و با احساسات عمیق مذهبی، فضای رسانهای فعال، فشار افکار عمومی و اجماع ملی درباره مسئله فلسطین تقویت شده است.
این اجماع اکنون با فشار تازهای از سوی واشنگتن روبهرو شده است. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تلاش دارد توافق احتمالی برای پایان جنگ با ایران را به گسترش «اجباری» توافق ابراهیم پیوند بزند. او در پیامی در شبکه اجتماعی خود از پاکستان، عربستان سعودی، قطر، ترکیه و برخی کشورهای دیگر خواست همزمان به این چارچوب بپیوندند تا به گفته او، یک سازوکار تاریخی برای صلح منطقهای شکل بگیرد.
اسلامآباد اما به سرعت این درخواست را رد کرد. خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، اعلام کرد که این کشور نمیتواند وارد هیچ ترتیبی شود که با اصول بنیادین و ایدئولوژیک آن در تضاد باشد. او تأکید کرد که نه پاکستان در این زمینه ابتکاری داشته و نه کسی رسماً از اسلامآباد چنین درخواستی کرده است.
موضع رسمی پاکستان در قبال اسرائیل از زمان تأسیس این کشور تغییر چندانی نکرده است. دولتهای غیرنظامی و نظامی پاکستان همواره تأکید کردهاند که شناسایی اسرائیل تنها در صورت تشکیل کشور مستقل فلسطینی بر اساس مرزهای پیش از سال ۱۹۶۷ و با پایتختی قدس شرقی قابل بررسی خواهد بود. سخنگوی وزارت خارجه پاکستان نیز پیشتر گفته بود که اسلامآباد مسئله توافق ابراهیم را از منظر حق فلسطینیان برای داشتن کشوری مستقل و دارای حاکمیت میبیند.
تحلیلگران معتقدند که مسئله اسرائیل در پاکستان صرفاً یک موضوع سیاست خارجی نیست، بلکه با واقعیتهای داخلی این کشور گره خورده است. برخلاف برخی کشورهای عربی خلیج فارس که ساختارهای سیاسی بستهتری دارند، پاکستان دارای فضای سیاسی پررقابت، رسانههای فعال، احزاب مذهبی، جامعه مدنی پرصدا و افکار عمومی حساس نسبت به مسئله فلسطین است. از همین رو، هر دولتی که متهم به عقبنشینی از آرمان فلسطین شود، با مقاومت گسترده اجتماعی و سیاسی روبهرو خواهد شد.
عامل دیگر، مسئله کشمیر است. سیاستگذاران پاکستانی برای دههها میان مسئله فلسطین و کشمیر پیوند برقرار کردهاند و هر دو را نمونههایی از حق تعیین سرنوشت و نقض حقوق بینالملل دانستهاند. به همین دلیل، شناسایی اسرائیل بدون حل مسئله فلسطین میتواند روایت دیپلماتیک پاکستان درباره کشمیر را نیز تضعیف کند و اسلامآباد را در برابر اتهام دوگانگی قرار دهد.
فشارهای واشنگتن در شرایطی مطرح میشود که پاکستان تلاش دارد خود را به عنوان میانجی میان آمریکا و ایران معرفی کند و همزمان روابط نزدیک خود با عربستان سعودی و چین را حفظ نماید. با این حال، تحلیلگران پاکستانی هشدار میدهند که پیوستن به توافق ابراهیم میتواند روابط اسلامآباد با تهران را پیچیده کند، به ناآرامی داخلی دامن بزند و سیاست منطقهای متوازن پاکستان را با خطر مواجه سازد.
آصف درانی، سفیر پیشین پاکستان در ایران و امارات، گفته است توافق ابراهیم را نمیتوان از طریق فشار، اجبار یا معاملهگری سیاسی پایدار ساخت. به گفته او، صلح پایدار در منطقه نیازمند دیپلماسی معتبر، تضمینهای امنیتی متقابل، کاهش تنش با ایران و پیشرفت واقعی در مسئله فلسطین است.
در این میان، نقش عربستان سعودی برای پاکستان اهمیت ویژهای دارد. ریاض یکی از مهمترین شرکای راهبردی اسلامآباد است و نفوذ مذهبی و سیاسی گستردهای در پاکستان دارد. بسیاری از ناظران معتقدند که هرگونه تغییر احتمالی در موضع عربستان درباره اسرائیل میتواند بحثهای داخلی در پاکستان را تحت تأثیر قرار دهد. با این حال، حتی در چنین شرایطی نیز تحلیلگران میگویند که پیوستن پاکستان به توافق ابراهیم، با توجه به افکار عمومی این کشور، میتواند برای هر دولت پاکستانی نوعی «خودکشی سیاسی» باشد.
جنگ غزه نیز امکان عادیسازی روابط با اسرائیل را دشوارتر کرده است. پیش از اکتبر ۲۰۲۳، آمریکا تلاش میکرد عربستان را به توافق ابراهیم نزدیک کند و چنین تحولی میتوانست فشار زیادی بر پاکستان وارد کند. اما جنگ غزه، تلفات گسترده غیرنظامیان و تصاویر ویرانی در رسانههای منطقه، حمایت از فلسطین را در پاکستان تقویت کرده است.
بر اساس نظرسنجی گالوپ پاکستان در سال ۲۰۲۳، ۹۱ درصد پاکستانیها با مردم فلسطین در غزه ابراز همدردی کردهاند، در حالی که تنها دو درصد با اسرائیل همدلی نشان دادهاند.
در مجموع، گزارش میدلایستآی نتیجه میگیرد که با وجود تغییرات ژئوپلیتیکی منطقه و فشارهای تازه دولت ترامپ، خط سرخ هفتادساله پاکستان در قبال اسرائیل همچنان پابرجاست. اسلامآباد ممکن است در عرصه دیپلماسی منطقهای نقش فعالتری ایفا کند، اما تا زمانی که مسئله فلسطین حل نشود، شناسایی اسرائیل برای پاکستان از نظر سیاسی، اجتماعی و ایدئولوژیک بسیار پرهزینه خواهد بود.