پنج سال پس از تحولات سیاسی سال ۲۰۲۱، افغانستان در شرایطی قرار دارد که اگرچه هنوز با محدودیتهایی در زمینه شناسایی رسمی بینالمللی روبهرو است، اما در سطح منطقهای روابط آن با شماری از کشورها در حوزههای تجارت، ترانزیت، انرژی، سرمایهگذاری و امنیت در حال گسترش است.
گزارش تازه الجزیره نشان میدهد که کابل در سالهای اخیر تلاش کرده است روابط خارجی خود را بر مبنای تعاملات عملی و منافع مشترک اقتصادی و امنیتی توسعه دهد؛ رویکردی که سبب شده افغانستان، با وجود تداوم اختلافات سیاسی با برخی کشورها، جایگاه فعالتری در معادلات منطقهای پیدا کند.
بر اساس این گزارش، امیرخان متقی، سرپرست وزارت امور خارجه افغانستان، گفته است که کابل اکنون با بیش از ۴۰ نمایندگی دیپلماتیک، شامل سفارتها و کنسولگریها، در تعامل است و دهها نمایندگی و سازمان خارجی نیز در افغانستان فعالیت دارند. این روند نشان میدهد که نبود شناسایی گسترده بینالمللی لزوماً به معنای قطع روابط دیپلماتیک و اقتصادی با افغانستان نیست.
چین؛ یکی از مهمترین شرکای اقتصادی
در میان قدرتهای منطقهای، چین جایگاه ویژهای در روابط افغانستان دارد. پکن سفارت خود در کابل را فعال نگه داشته و همکاری دو کشور در زمینههای امنیتی، سرمایهگذاری و استخراج معادن ادامه یافته است.
یکی از مهمترین نمونهها، پروژه مس عینک در ولایت لوگر است که یک شرکت چینی بر اساس قراردادی که در سال ۲۰۰۸ به دست آمده بود، برای آن سرمایهگذاری نزدیک به ۳.۴ میلیارد دالر را اعلام کرده است.
الجزیره همچنین به این نکته اشاره میکند که در جنوری ۲۰۲۴، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، استوارنامه سفیر معرفیشده از سوی امارت اسلامی را پذیرفت؛ اقدامی که اگرچه به معنای شناسایی رسمی نیست، اما نشانهای از سطح بالای تعامل دیپلماتیک میان دو کشور محسوب میشود.
تغییر مسیرهای تجاری افغانستان
یکی از تحولات مهم در سیاست اقتصادی افغانستان، تلاش برای متنوعسازی مسیرهای تجاری و کاهش وابستگی به یک مسیر مشخص است.
در سالهای اخیر، ایران و کشورهای آسیای مرکزی اهمیت بیشتری در تجارت و ترانزیت افغانستان پیدا کردهاند. این مسئله بهویژه در شرایط پیچیده روابط کابل و اسلامآباد اهمیت بیشتری یافته است.
اوزبیکستان در سال ۲۰۲۶ توافقهای تجاری به ارزش حدود ۵۲۰ میلیون دالر با افغانستان امضا کرده و همزمان طرح ایجاد یک مسیر ریلی میان اوزبیکستان، افغانستان و پاکستان دنبال میشود؛ مسیری که در صورت تحقق میتواند کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی را از طریق افغانستان به آبهای آزاد و دریای عرب متصل کند.
این تحولات نشان میدهد که افغانستان صرفاً یک بازار مصرف یا کشور محصور در خشکی نیست؛ بلکه موقعیت جغرافیایی آن میتواند در اتصال آسیای مرکزی به جنوب آسیا و آبهای آزاد نقش مهمی ایفا کند.
پاکستان؛ از همکاری تا رقابت و اختلاف
در مقابل، روابط افغانستان و پاکستان مسیر متفاوتی را طی کرده است. الجزیره روابط دو کشور را یکی از پیچیدهترین مناسبات منطقهای توصیف میکند. پاکستان پس از بازگشت امارت اسلامی به قدرت، بر سر مسائل امنیتی، مرزی و فعالیت تحریک طالبان پاکستان دچار اختلاف شده است.
اسلامآباد افغانستان را به فراهمکردن پناهگاه برای اعضای تحریک طالبان پاکستان متهم میکند؛ اتهامی که کابل آن را همواره رد کرده است.
در چنین شرایطی، افغانستان تلاش کرده است وابستگی خود به بنادر و مسیرهای تجاری پاکستان را کاهش داده و گزینههای دیگری را از طریق ایران و آسیای مرکزی توسعه دهد.
آسیای مرکزی؛ اقتصاد و امنیت در کنار هم
برای کشورهای آسیای مرکزی، افغانستان تنها یک مسئله امنیتی نیست. این کشورها در سالهای اخیر تلاش کردهاند از ظرفیت افغانستان برای توسعه تجارت و اتصال منطقهای نیز استفاده کنند.
از یکسو نگرانی درباره فعالیت داعش خراسان و امنیت مرزهای جنوبی آسیای مرکزی، انگیزهای برای همکاری امنیتی با کابل ایجاد کرده و از سوی دیگر، موقعیت افغانستان در مسیرهای تجاری میان آسیای مرکزی، جنوب آسیا و خلیج فارس، اهمیت اقتصادی آن را افزایش داده است.
عبدالجلیل امینی، کارشناس امنیتی، به الجزیره گفته است که نگرانی از داعش خراسان یکی از انگیزههای مهم روسیه و کشورهای آسیای مرکزی برای همکاری با کابل است. به گفته او، این کشورها بر این باورند که حکومت افغانستان توانایی کنترل مرزهای مشترک و حفظ سطحی از ثبات و امنیت را دارد.
تاپی و چابهار؛ دو مسیر مهم برای اتصال منطقهای
ترکمنستان نیز از طریق پروژه خط لوله گاز تاپی، یکی دیگر از مسیرهای بزرگ همکاری اقتصادی با افغانستان است.
بر اساس گزارش الجزیره، بخش افغانستان این پروژه حدود ۷۳۵ کیلومتر طول خواهد داشت. با این حال، کل پروژه همچنان با موانع و تنشهای منطقهای روبهرو است و اختلافات میان هند و پاکستان و همچنین تنشهای افغانستان و پاکستان بر روند آن تأثیر گذاشته است.
در غرب افغانستان نیز بندر چابهار ایران بهعنوان یک مسیر جایگزین برای تجارت افغانستان اهمیت دارد. تهران تلاش کرده است از این بندر برای گسترش ارتباطات تجاری با افغانستان و آسیای مرکزی استفاده کند.
هند و ایران؛ توازن در برابر رقابتهای منطقهای
هند نیز به تدریج روابط خود با کابل را تقویت کرده است. دهلینو از یک سو به دنبال حفظ منافع اقتصادی و ارتباطات خود با افغانستان است و از سوی دیگر تلاش میکند در معادلات منطقهای، در برابر نفوذ پاکستان و چین، جایگاه خود را حفظ کند.
فرید ماموندزی، سفیر پیشین افغانستان در هند، به الجزیره گفته است که سیاست کابل در برابر قدرتهای منطقهای، سیاستی عملگرایانه است که تلاش میکند روابط متوازن با کشورهای مختلف را برای تأمین منافع افغانستان حفظ کند.
این رویکرد را میتوان در روابط کابل با چین، ایران، هند، روسیه، کشورهای آسیای مرکزی و کشورهای عربی حوزه خلیج فارس مشاهده کرد؛ کشورهایی که هرکدام منافع متفاوتی در افغانستان دارند، اما در یک نقطه مشترکاند: نمیخواهند افغانستان بار دیگر به یک خلأ سیاسی و امنیتی در منطقه تبدیل شود.
غرب؛ تعامل امنیتی بدون شناسایی سیاسی
در سوی دیگر، کشورهای غربی همچنان روابط خود با کابل را عمدتاً در حوزههای امنیتی، مبارزه با تروریسم، مهاجرت و کمکهای بشردوستانه حفظ کردهاند.
اما این تعامل با شناسایی سیاسی تفاوت دارد. الجزیره گزارش میدهد که مسائل مربوط به حقوق زنان و نحوه حکومتداری همچنان از موانع اصلی در مسیر شناسایی رسمی حکومت افغانستان از سوی بخش بزرگی از جامعه جهانی است.
با این حال، ارتباط میان کابل و کشورهای غربی بهطور کامل قطع نشده است. به گفته نجیبالکوزی، کارشناس روابط استراتژیک، روابط واشنگتن و کابل پس از خروج نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۲۱ متوقف نشده، بلکه بیشتر به حوزههای امنیتی و اطلاعاتی محدود شده است.
افغانستان؛ از انزوا به تعامل عملی
آنچه از مجموعه این تحولات میتوان دریافت، تغییر ماهیت رابطه افغانستان با جهان است.
اگر در سالهای نخست پس از تحولات ۲۰۲۱، مسئله اصلی برای کابل شکستن انزوای سیاسی بود، اکنون بخش مهمی از تعاملات خارجی افغانستان بر پایه تجارت، ترانزیت، انرژی، سرمایهگذاری و امنیت شکل گرفته است.
این تغییر به معنای پایان کامل انزوای سیاسی افغانستان نیست؛ اما نشان میدهد که تعامل با کابل در بسیاری از پایتختهای منطقه دیگر صرفاً یک انتخاب سیاسی نیست، بلکه با منافع اقتصادی و امنیتی کشورها گره خورده است.
چین به دنبال تأمین منافع اقتصادی و امنیتی خود است؛ کشورهای آسیای مرکزی به مسیرهای تجاری و ثبات مرزی نیاز دارند؛ ایران به دنبال توسعه چابهار و ارتباطات منطقهای است؛ هند منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی خود را دنبال میکند و روسیه و کشورهای منطقه نیز مسئله امنیت و تهدید گروههای مسلح را در نظر دارند.
در چنین شرایطی، افغانستان تلاش میکند با استفاده از موقعیت جغرافیایی خود و برقراری روابط همزمان با قدرتهای مختلف، فضای بیشتری برای همکاری اقتصادی و منطقهای ایجاد کند.
به این ترتیب، تصویری که الجزیره از افغانستان ارائه میدهد، تصویری از کشوری است که هنوز اگرچه با چالشهای در سطح بینالمللی روبهرو است، اما همزمان در حال تبدیل موقعیت جغرافیایی، ظرفیتهای اقتصادی و اهمیت امنیتی خود به ابزارهایی برای گسترش تعاملات منطقهای است.
مسیر آینده اما به این بستگی خواهد داشت که این روابط تا چه اندازه بتوانند از سطح تماسهای سیاسی و توافقهای اولیه فراتر رفته و به پروژههای پایدار در حوزه تجارت، ترانزیت، انرژی و سرمایهگذاری تبدیل شوند. در این صورت، افغانستان میتواند از یک کشور محصور در خشکی به یکی از حلقههای مهم اتصال آسیای مرکزی با جنوب آسیا و آبهای آزاد تبدیل شود.