جرقه یک افشاگری بیسابقه، از پشت میلههای زندانِ «هده» زده شد. دکتر ماهرنگ بلوچ، رهبر کمیته همبستگی بلوچ، با انتشار بیانیهای هشدار داد که ارتش پاکستان از اعضای پیشین ارتش افغانستان در عملیاتهای سرکوبگرانه در مناطقی چون «زهری» و «مستونگ» استفاده میکند. او میگوید این افراد حتی یک مکتب را در مستونگ به پایگاه نظامی خود تبدیل کردهاند.
ماهرنگ بلوچ، رهبر کمیته همبستگی بلوچ، میافزاید: «طی ماههای گذشته، گزارشهای متعددی دریافت شده که نشان میدهد برخی از اعضای ارتش پیشین افغانستان، در کنار نیروهای دولتی پاکستان، در عملیاتهای نظامی و سرکوبگرانه در مناطقی مانند زهری و مستونگ مشارکت دارند. این معامله بر سر منافع اندک و پناهندگی موقت، ننگی همیشگی است که پیوند تاریخی و برادرانه دو ملت بلوچ و افغان را تهدید میکند.»
اما ابعاد این سناریو فراتر از بهکارگیری چند نظامی پیشین است. اندیشکده بینالمللی «میمری» پرده از راهبرد کلان و پنهان اسلامآباد برداشته است. بر اساس این گزارش، ارتش پاکستان پس از تشدید تنشها با کابل، از ظرفیت داعش خراسان به عنوان یک اهرم دوگانه بهره میگیرد؛ هم برای فشار امنیتی بر افغانستان و هم برای مهار گروههای مسلح بلوچ که کریدور اقتصادی چین و پاکستان را فلج کردهاند. میمری مدعی است که نهادهای امنیتی، زیرساختهایی را برای فعالیت این گروه در مناطقی مانند مستونگ و خضدار فراهم کردهاند تا از آنها در عملیاتهای پنهان استفاده کنند.
این افشاگریها، خیابانهای بلوچستان را ملتهبتر کرده است. در پی بازداشت رهبران مدنی بلوچ از جمله ماهرنگ بلوچ، موجی از تظاهرات سراسر ایالت را فرا گرفت. فشار افکار عمومی آنقدر بالا رفت که دولت ایالتی، مجبور شد نیروهای وابسته به حکومت پیشین افغانستان را از منطقه «سرانان» خارج کند؛ کارشناسان میگویند این سندی غیرقابل انکار از حضور این نیروها در خط مقدم بحران.
اوضاع به قدری وخیم گزارش شده که به گفته عمران ریاض خان، روزنامهنگار پاکستانی، پلیس بلوچستان به دلیل رها شدن در برابر حملات و نبود تجهیزات، دست به استعفای دستهجمعی زده و ایالت در آستانه یک انفجار امنیتی بزرگ است.
پسلرزههای این بحران، صدای مقامات داخلی پاکستان را هم درآورده است. مینا خان آفریدی، وزیر آموزش عالی ایالت خیبرپشتونخوا، با حمله بیسابقه به دولت فدرال پاکستان میگوید که با روی کار آمدن دوباره امارت اسلامی، سیاست خارجی اسلامآباد نادرست و شکست خورده است.
آفریدی افزود: «پس از روی کار آمدن دوباره امارت اسلامی، روابط کابل و اسلامآباد تیره شد و افغانستان عملاً به یک دشمن تبدیل شده است. این وضعیت نشاندهنده شکست مفتضحانه سیاست خارجی پاکستان است که مسئولیت مستقیم آن متوجه دولت فدرال میشود.»
تحلیلگران سیاسی بر این باورند که با توجه به پیشینه رفتار پاکستان، احتمال درستی این ادعاها بسیار بالا است. آنها تاکید میکنند که پاکستان همواره از ناچاریها و مجبوریهای افغانها سوءاستفاده کرده و برخلاف قوانین بینالمللی، از آنها در جهت منافع خود کار کشیده است.
ننگیال مسئول، کارشناس مسائل سیاسی در این مورد به خبرگزاری آفاق گفت: «پاکستان همواره تلاش کرده از وضعیت آوارگان و نظامیان پیشین سوءاستفاده کند. استفاده از اتباع خارجی در درگیریهای داخلی نقض صریح کنوانسیونهای بینالمللی است. اگر احتمالا نظامیان پیشین افغان وجود دارند که از آنها برای سرکوب بلوچها استفاده میشود، باید هرچه زودتر از این اقدام دست بردارند و خود را در بحرانها و منازعات بیگانه درگیر نکنند.»
همزمان برخی تحلیلگران از حکومت سرپرست افغانستان میخواهند که زمینه بازگشت این نیروها را فراهم کند تا طعمه جنگهای نیابتی و استفاده سوء استخبارات خارجی نگردند.
اسدالله ساحل، استاد دانشگاه، در این مورد بیان داشت: «حکومت افغانستان باید نظامیان پیشینی را که از کشور فاصله گرفتهاند، دلجویی نموده و زمینه بازگشت با عزت آنان را به وطن فراهم کند تا طعمه جنگهای نیابتی کشورهای همسایه نشوند و شکافهای اجتماعی میان افغانها و بلوچها ایجاد نگردد.»
اما آیا این سربازگیریهای نیابتی میتواند روابط دیرینه مردم افغانستان و بلوچستان را برای همیشه ویران کند؟ عزیز معارج آگاه روابط بینالملل و دیپلمات پیشین معتقد است که ابعاد این سربازگیری آنقدر گسترده نیست که بتواند به پیوندهای تاریخی دو ملت آسیب جدی وارد کند.
با این حال، تداوم این روند خطر شکلگیری شبکههای مزدور و درگیریهای بیپایان را به همراه دارد. اسدالله ندیم، کارشناس نظامی هشدار میدهد که تنها راه خروج از این بنبست، توقف استفاده از کارتهای نیابتی و بازگشت به میز دیپلماسی است.
بازی با گروههای افراطی و استفاده از نظامیان آواره، قماری است که اسلامآباد در بلوچستان آغاز کرده است. قمار که نه تنها مطالبات مدنی بلوچها را خاموش نمیکند، بلکه جبهههای جدیدی از کینه و خونریزی را در منطقه میگشاید. خطر گسترش نیروهای نیابتی، امروز جدیتر از هر زمان دیگری است؛ به نظر میرسد، اگر دولت پاکستان هرچه سریعتر در این راهبرد تجدیدنظر نکند، شعلههای این بازی خطرناک، مرزها را درنوردیده و کل منطقه را فرا خواهد گرفت.