کابل و مسکو با امضای یک توافقنامه جدید در حاشیه نشست امنیت بینالمللی روسیه، گام تازهای در روابط دوجانبه برداشتهاند. بر اساس گزارش خبرگزاری دولتی «ریانووستی»، ضمیر کابلوف، نماینده ویژه روسیه در امور افغانستان، اعلام کرده است که این سند ماهیت حقوقی و چارچوبی دارد و هدف اولیه آن ترمیم تجهیزات نظامی بهجامانده از دوران شوروی در افغانستان است.
ضمیر کابلوف، نماینده ویژه رئیسجمهور روسیه در امور افغانستان، گفته است: «این توافقنامه ماهیت چارچوبی و عملی دارد. بر اساس قوانین روسیه، برای هرگونه همکاری نظامی-فنی، وجود چنین مبنای حقوقی و قراردادی ضروری است.»
مقامهای وزارت دفاع امارت اسلامی نیز تأکید میکنند که این تفاهمنامه صرفاً جنبه دفاعی دارد و تهدیدی برای هیچ طرفی محسوب نمیشود. محمد یعقوب مجاهد، وزیر دفاع امارت اسلامی، پس از بازگشت از مسکو تصریح کرده است که کشورهای دیگر نباید در این زمینه نگرانی داشته باشند.
وزیر دفاع امارت اسلامی، افزود: «امضای توافقنامه نظامی-فنی با مسکو علیه هیچ کشور دیگری نیست؛ بلکه هدف آن حفظ دفاع و امنیت افغانستان است. اگر کشورهای دیگر نیز مایل به امضای توافقی مشابه با افغانستان باشند، ما آمادهایم با آنها مذاکره کنیم. هرگونه نگرانی در این خصوص بیاساس است.»
در سوی دیگر، مسکو نیز رویکردی عملگرایانه نسبت به کابل در پیش گرفته است. خبرگزاری «اینترفاکس» به نقل از سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، گزارش داده که همکاری با افغانستان برای امنیت و ثبات منطقه اهمیت ویژهای دارد. به گفته شویگو، روسیه در پی ایجاد یک شراکت همهجانبه با کابل است.
شویگو تأکید کرد: «مسکو در حال ایجاد یک گفتوگوی عملگرایانه با امارت اسلامی است؛ گفتوگویی که حوزههای امنیتی، تجاری، فرهنگی و کمکهای بشردوستانه را در بر میگیرد. سازمان همکاری شانگهای باید گروه تماس خود با افغانستان را دوباره فعال کند.»
شماری از تحلیلگران این توافق را در چارچوب حق حاکمیتی افغانستان برای تقویت توان دفاعی کشور ارزیابی میکنند. معینگل څمکنی، آگاه مسائل سیاسی، معتقد است افزایش ظرفیتهای فنی و تخنیکی نیروهای دفاعی، حق مشروع افغانستان است و کشورهای همسایه نباید از تقویت ساختارهای دفاعی این کشور نگران باشند.
روحالله هوتک، تحلیلگر سیاسی، نیز باور دارد که این تفاهمنامه میتواند تواناییهای عملیاتی نیروهای دفاعی افغانستان را، بهویژه در بخش هوانوردی، حملونقل زمینی و مبارزه با گروههای هراسافکن، افزایش دهد.
نجیبالرحمان شمال، آگاه روابط بینالملل، نیز نگرانی برخی کشورها از جمله پاکستان را بیمورد میداند و تأکید میکند که افغانستان به عنوان یک کشور مستقل حق دارد بر اساس منافع ملی خود شرکای راهبردیاش را انتخاب کند.
در کنار این دیدگاههای موافق، این توافق با احتیاط و بدبینی نیز دنبال شده است. برخی رسانههای غربی از جمله «فاکسنیوز» این تحول را تلاشی از سوی روسیه برای پر کردن خلأ نفوذ ایالات متحده پس از خروج از افغانستان ارزیابی کردهاند.
سمیع یوسفزی، خبرنگار ارشد مستقر در دوحه، معتقد است که نزدیکی کابل و مسکو میتواند برای غرب نگرانکننده باشد و ریشه در رقابتهای ژئوپولیتیکی میان قدرتهای بزرگ دارد. به گفته او: «این همگرایی بیش از آنکه ایدئولوژیک باشد، ریشه در منافع استراتژیک دارد. مسکو با محاسبات دقیق امنیتی و در راستای رقابت با غرب به کابل نزدیک شده و در صورت تعمیق این روابط، زنگ خطر برای کشورهای غربی به صدا درخواهد آمد.»
در مقابل، شاه محمود میاخیل، معین پیشین وزارت دفاع، در مقالهای که در شبکه خبری الجزیره منتشر شده، این نزدیکی را بیشتر تاکتیکی و مقطعی توصیف کرده است. او هشدار داده که افغانستان نباید بار دیگر به میدان رقابت قدرتهای بزرگ تبدیل شود. میاخیل تصریح کرد: «تعامل روسیه و امارت اسلامی بیشتر ناشی از ملاحظات امنیتی فوری است تا یک شراکت عمیق راهبردی. برای روسیه و تا حدی چین، نگرانی اصلی جلوگیری از استفاده گروههای افراطی و کاهش جریان مواد مخدر است. فراتر از آن، هیچ سرمایهگذاری عمدهای ندارند که تعهد بلندمدت را توجیه کند. در عمل، این تفاهمنامه ممکن است منافع ملموس اندکی داشته باشد و خطر گرفتار شدن افغانستان در رقابتهای ژئوپولیتیک را افزایش دهد.»
عزیز معارج، آگاه روابط بینالملل، نیز بر ضرورت اتخاذ یک سیاست متوازن تأکید کرده و هشدار داده است که کابل باید روابط خارجی خود را به گونهای مدیریت کند که افغانستان بار دیگر به صحنه رقابت قدرتهای جهانی تبدیل نشود.
امضای این توافقنامه، فارغ از برداشتهای متفاوت درباره پیامدهای آن، در ادامه روند رو به گسترش روابط کابل و مسکو صورت گرفته است. روسیه پیشتر نام امارت اسلامی را از فهرست گروههای تروریستی خود حذف کرد، سفیر معرفیشده از سوی کابل را پذیرفت و به نخستین کشوری تبدیل شد که امارت اسلامی را به رسمیت شناخت. مسکو همچنین بارها با هرگونه حضور مجدد نظامی ایالات متحده و ایجاد پایگاههای خارجی در منطقه مخالفت کرده است؛ تحولاتی که نشان میدهد توافق اخیر، تازهترین حلقه از زنجیره گسترش روابط میان کابل و مسکو در چارچوب معادلات جدید منطقهای به شمار میرود.