از تهران تا نجف و از کربلا تا مشهد، روایتی از بزرگ‌ترین تشییع قرن

مشهد؛ حرم امام رضا. اینجا ایستگاه پایانی یک هفته عزاداری بی‌سابقه و جابجایی پیکرهایی است که تاریخ معاصر ایران را ورق زدند. تابوت آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر سابق جمهوری اسلامی، به همراه چهار تن از اعضای خانواده‌اش سرانجام در خاک آرام گرفت. رهبری که بیش از چهار ماه پیش، در نخستین روز از حملات هوایی گسترده اسرائیل و امریکا به تهران، در دفتر کارش جان باخته بود. مراسم خاکسپاری او، فرجام یک زنجیره تشییع طولانی بود که از تهران آغاز شد، از قم گذشت، به نجف و کربلا در عراق سفر کرد و در نهایت به مشهد رسید؛ مراسمی با ابعادی فراتر از تصور که بسیاری در فضای بین‌المللی آن را «تشییع قرن» نامیده‌اند.
روایت این تشییع طولانی از مصلای تهران آغاز شد؛ جایی که تابوت‌ها در معرض دید عموم قرار گرفتند و آیت‌الله جعفر سبحانی، مرجع تقلید ۹۷ ساله، بر آن‌ها نماز گزارد. در میان حاضران، چهره‌های ارشد نظامی که از زمان آغاز جنگ کمتر در ملاءعام دیده شده بودند، به چشم می‌خوردند؛ از جمله اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه و سرتیپ احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران. در این میان، حضور مسعود پزشکیان، محمدباقر قالیباف و محسنی اژه‌ای در کنار غیبت معنادار رؤسای جمهور سابق چون محمد خاتمی و حسن روحانی، خط‌کشی‌های عمیق سیاسی داخلی را نمایان‌تر کرد.
سپس نوبت به قم و مسجد جمکران رسید و پس از آن، سفر فرامرزی به عراق. فرودگاه نجف با تشریفات رسمی نظامی و استقبال علی زیدی، نخست‌وزیر عراق و رهبران برجسته شیعه همراه بود. عراق روزهای پیاپی را تعطیل عمومی اعلام کرد و شهرهای نجف و کربلا میزبان اقیانوسی از عزاداران شدند؛ جایی که حتی فرزندان آیت‌الله سیستانی، مقتدی صدر و عمار حکیم نیز در مراسم حضور یافتند.
آمارهای منتشر شده از سوی منابع داخلی و تخمین‌های میدانی، ارقام حیرت‌انگیزی را نشان می‌دهند. گزارش‌ها حاکی از مشارکت مجموعاً تا ۴۰ تا ۴۵ میلیون نفر در شهرهای مختلف ایران و عراق است. این حجم از حضور، این رویداد را در ردیف بزرگترین تجمعات جنازه‌ای تاریخ قرار می‌دهد. ناظران بین‌المللی اکنون این مراسم را مزدحم‌تر از تشییع جنازه ولادیمیر لنین در سال ۱۹۲۴ و مراسم تدفین ملکه الیزابت دوم در سال ۲۰۲۲ می‌دانند. به باور کارشناسان، پویایی مذهبی، شور و هیجان حاکم بر خیابان‌های تهران، نجف و مشهد، و همزمانی آن با یک بحران نظامی فعال، این مراسم را به رویدادی بی‌همتا و در عین حال ملتهب در قرن بیست و یکم تبدیل کرد؛ تشییعی که رسانه‌ها آن را متمایز از الگوهای غربی و غول‌آساترین تشییع معاصر خواندند.
واکنش‌های بین‌المللی به این رویداد، ترکیبی از تسلیت‌های دیپلماتیک و شگفتی در اردوگاه غرب بود. بیش از ۱۰۰ کشور هیئت‌های رسمی به تهران فرستادند، شمار از رهبران کشورهای منطقه‌ای، شخصاً برای ادای احترام به تهران سفر کردند. مقامات ارشد روسیه، چین و برخی کشورهای عربی نیز با ارسال پیام‌هایی، علی خامنه‌ای را شخصیتی تأثیرگذار در موازنه قدرت جهانی و نماد چند دهه ایستادگی در برابر غرب توصیف کردند.
در جبهه غرب اما، ابعاد این تشییع باعث بهت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور امریکا شد. وی با اشاره به تصاویر منتشر شده از مراسم، صراحتاً اعلام کرد که از دیدن سوگواری و گریه ایرانیان در مراسم بدرقه رهبر پیشین ایران متعجب شده است. ترامپ در واکنشی رسانه‌ای گفت که فکر می‌کردم مردم از آیت‌الله خامنه‌ای متنفر باشند. به نظر می‌رسد، این اظهار نظر، بازتاب‌دهنده شوک و محاسبات پیچیده ناظران غربی از پویایی جامعه ایران در میانه یک تقابل همه‌جانبه بود.
ایران، در حالی که یادبود «تشییع قرن» را پشت سر گذاشت، اکنون وارد دورانی پیچیده و شاید سرنوشت‌سازترین فصل از تقابل تاریخی خود با غرب شده است.