آصف‌علی زرداری، رییس‌جمهور پاکستان، در ایالت خیبرپختونخوا وضعیت اضطراری اعلام کرده است؛ ایالتی که حکومت آن در اختیار حزب تحریک انصاف به رهبری عمران خان زندانی است. این اقدام در حالی صورت می‌گیرد که کاروان اعتراضی هواداران خان، به رهبری سهیل آفریدی، وزیر اعلای خیبرپختونخوا، وارد هشتمین روز شده و هنوز به اسلام‌آباد نرسیده است. رویترز گزارش داده که این اقدام را مداخله‌ای است که عملاً حکومت ایالتی را به حالت تعلیق درمی‌آورد.
راهپیمایی تازه حزب تحریک انصاف در چهارم اکتوبر از منطقه لکی مروت در خیبرپختونخوا آغاز شد. این حرکت پس از آن شکل گرفت که مذاکرات میان حزب تحریک انصاف و حکومت فدرال برای حل اختلاف‌ها و به تعویق انداختن راهپیمایی به نتیجه نرسید.
تا امروز، ۱۱ اکتوبر، هشت روز از آغاز این راهپیمایی می‌گذرد؛ اما برخلاف اعلام اولیه برای حرکت به سوی پایتخت، کاروان هنوز در داخل خیبرپختونخوا قرار دارد. مسیر و زمان‌بندی حرکت چند بار تغییر کرده و رهبران حزب گفته‌اند که درباره گام بعدی تصمیم خواهند گرفت. بر اساس آخرین گزارش روزنامه داون، رسیدن کاروان به منطقه صوابی برای ۱۲ اکتوبر پیش‌بینی شده است.
خواسته‌های اصلی معترضان؛ آزادی عمران خان، نخست‌وزیر پیشین پاکستان و بنیان‌گذار حزب تحریک انصاف؛ انتقال خان به شفاخانه و فراهم‌شدن دسترسی خانواده‌اش به او؛ رعایت قانون اساسی، حاکمیت قانون و آنچه حزب «احترام به رأی مردم» می‌خواند؛ رسیدگی به مشکلات اقتصادی و افزایش هزینه‌های زندگی است.
خان از اگست ۲۰۲۳ در زندان است و با پرونده‌های متعدد، از جمله پرونده‌های فساد، روبه‌رو است. او و حزبش این پرونده‌ها را با انگیزه‌های سیاسی می‌دانند؛ حکومت این برداشت را رد می‌کند. مقام‌های پاکستانی گفته‌اند که وضعیت صحی خان خوب است و دیدارهای خانوادگی او نباید به موضوعی سیاسی تبدیل شود.
حکومت پاکستان چه اقدام‌هایی کرده است؟
واکنش حکومت تنها به هشدارهای لفظی محدود نمانده و در روزهای اخیر، فشارهای امنیتی و اقدامات سیاسی هم‌زمان افزایش یافته است. مقام‌ها در ورودی‌های اسلام‌آباد و برخی مسیرهای مهم از کانتینرها برای جلوگیری از ورود کاروان‌ها استفاده کرده‌اند. در صوابی نیز برای مسدودکردن مسیرهای احتمالی حرکت معترضان تدابیر مشابه گزارش شده است.
روزنامه داون گزارش داده است که پولیس در پنجم اکتوبر چندین تجمع حزب تحریک انصاف در کراچی را مختل و شماری از فعالان و رهبران آن را بازداشت کرد. این حزب شمار بازداشت‌شدگان در ایالت سند را بیش از ۱۰۰ نفر اعلام کرده است؛ این رقم ادعای حزب است و آمار مستقل از مجموع بازداشت‌ها در سراسر کشور در دست نیست.
تازه‌ترین تحول، اعلام وضعیت اضطراری از سوی رییس‌جمهور پاکستان است. پیش از این، حکومت فدرال درباره استفاده از اختیارات قانون اساسی برای مداخله در اداره ایالت بحث کرده بود. رویترز گزارش داده که اقدام تازه عملاً حکومت ایالتی را به حالت تعلیق درمی‌آورد.
پیش از اعلام وضعیت اضطراری، روزنامه داون گزارش داده بود که حکومت فدرال گزینه‌های مبتنی بر مواد ۲۳۲، ۲۳۳ و ۲۳۴ قانون اساسی پاکستان را بررسی می‌کند. این مواد به‌ترتیب به اعلام وضعیت اضطراری در شرایط مشخص، اختیارات مربوط به برخی حقوق اساسی در دوره اضطراری و مداخله در اداره ایالت در صورت اختلال در سازوکار قانون اساسی مربوط می‌شوند.
در ۱۱ اکتوبر، داون گزارش داد که کابینه فدرال با اعلام وضعیت اضطراری موافقت کرده و موضوع به رییس‌جمهور فرستاده شده است. سپس رویترز از اعلام وضعیت اضطراری توسط زرداری خبر داد. این تحول از سطح هشدار و بررسی گزینه‌ها فراتر رفته است.
حکومت شهباز شریف، افزایش حملات شبه‌نظامیان در شمال‌غرب پاکستان و اختلاف با حکومت ایالتی بر سر سیاست مبارزه با تروریزم را از دلایل نگرانی‌های امنیتی مطرح کرده است. مقام‌های فدرال از حزب تحریک انصاف خواسته‌اند در سیاست ضدتروریزم با حکومت مرکزی همکاری کند و راهپیمایی به سوی اسلام‌آباد را متوقف سازد.
شهباز شریف در ششم اکتوبر از حزب تحریک انصاف خواست راهپیمایی را لغو کند و اختلاف‌ها از راه گفت‌وگو حل شود. وزیر داخله، محسن نقوی، نیز گفته بود که حکومت تمام تلاش‌های ممکن برای مذاکره را انجام داده و دیگر گزینه‌ای برای جلوگیری از وضعیت اضطراری باقی نمانده است.
حکومت همچنان حزب تحریک انصاف را به موضع‌گیری نامناسب در برابر سیاست ضدتروریزم متهم کرده است؛ اتهامی که این حزب رد می‌کند. در مقابل، سهیل آفریدی وزیر اعلای خیبرپختونخوا می‌گوید عملیات نظامی و سیاست‌های امنیتی سال‌های گذشته نتوانسته‌اند تروریزم را پایان دهند و خواهان تغییر رویکرد و مشورت با نمایندگان منتخب ایالت شده است.
از این رو، بحران کنونی دو محور به‌هم‌پیوسته دارد: درخواست آزادی عمران خان و اختلاف بر سر اداره و امنیت خیبرپختونخوا. اعلام وضعیت اضطراری این دو موضوع را به هم نزدیک‌تر کرده و احتمال رویارویی سیاسی میان اسلام‌آباد و حکومت ایالتی را افزایش داده است.
وزیر اعلای خیبرپختونخوا گفته است که حزب تحریک انصاف اقدام غیرقانونی، از جمله اعلام وضعیت اضطراری یا حکومت والی، را نمی‌پذیرد. او تأکید کرده که حاضر است برای مواضع خود، حتی از مقامش بگذرد. آفریدی همچنین راهپیمایی را مسالمت‌آمیز توصیف کرده و خواهان آزادی خان و دسترسی او به خدمات صحی شده است.
مولانا فضل‌الرحمان، رهبر جمعیت علمای اسلام، از شهباز شریف خواسته است به‌جای اعلام وضعیت اضطراری، گفت‌وگو با حزب تحریک انصاف را دنبال کند. او برای کاهش تنش‌ها با رهبران حکومت و مخالفان دیدار کرده است.
عمران خان همچنان محور بسیج سیاسی حزبش است. با وجود زندانی‌بودن او، حزب تحریک انصاف توانسته راهپیمایی تازه‌ای را سازمان‌دهی کند. خواسته‌های معترضان تنها به آزادی خان محدود نیست و موضوعاتی مانند حاکمیت قانون، احترام به رأی مردم و شرایط نگهداری او را نیز در بر می‌گیرد. با این حال، شمار فعلی شرکت‌کنندگان به‌صورت مستقل تأیید نشده است.
از سوی هم، راهپیمایی به اختلافی بر سر امنیت و اختیارات ایالتی پیوند خورده است. حکومت فدرال می‌گوید همکاری خیبرپختونخوا در مبارزه با تروریزم ضروری است؛ حکومت ایالتی در مقابل، رویکرد امنیتی مرکز را ناکافی می‌داند و خواهان مشورت و تغییر سیاست است. در چنین شرایطی، هر دو طرف اختلاف سیاسی را با مسئله امنیت پیوند می‌دهند.
اعلام وضعیت اضطراری دامنه بحران را گسترش داده است. پیش از این، محور رویدادها آزادی خان و جلوگیری از رسیدن معترضان به اسلام‌آباد بود؛ اکنون، چگونگی اداره خیبرپختونخوا و حدود اختیارات حکومت مرکزی نیز به موضوع اصلی تبدیل شده است. مخالفت برخی سیاست‌مداران با وضعیت اضطراری و درخواست آنان برای مذاکره نشان می‌دهد که در میان چهره‌های سیاسی پاکستان درباره راه خروج از بحران توافق کامل وجود ندارد.
گام بعدی چه خواهد بود؟
بر اساس گزارش‌های منتشرشده، سه موضوع را باید در روزهای آینده دنبال کرد:
سرنوشت کاروان: آیا معترضان در صوابی به حرکت ادامه می‌دهند و به سوی اسلام‌آباد می‌روند یا مسیر تازه‌ای انتخاب می‌کنند؟ طبق آخرین گزارش داون، اعلام برنامه بعدی برای ۱۳ اکتوبر مطرح شده است.
اجرای وضعیت اضطراری: متن رسمی اعلامیه، محدوده اجرا و پیامدهای اداری و حقوقی آن مشخص خواهد کرد که مداخله فدرال تا چه اندازه بر اداره ایالت اثر می‌گذارد.
امکان ازسرگیری مذاکرات: تلاش فضل‌الرحمان برای نزدیک‌کردن حکومت و مخالفان ادامه دارد؛ اما تا زمانی که دو طرف درباره راهپیمایی، عمران خان و اختلاف‌های امنیتی به توافق نرسند، زمینه حل سریع بحران روشن نیست.
اعتراض‌های جاری پاکستان از چهارم اکتوبر آغاز شده و اکنون وارد هشتمین روز شده است. در آغاز، خواسته محوری معترضان آزادی عمران خان بود؛ اما اختلاف بر سر سیاست ضدتروریزم و اختیارات حکومت خیبرپختونخوا، دامنه بحران را گسترش داده است. اکنون با اعلام وضعیت اضطراری از سوی رییس‌جمهور، تنش از سطح رویارویی میان حکومت و مخالفان به مسئله‌ای درباره رابطه حکومت مرکزی با یک ایالت تحت اداره حزب مخالف نیز تبدیل شده است.
با این همه، هنوز شمار فعلی معترضان به‌طور مستقل تأیید نشده و نتیجه نهایی راهپیمایی نیز روشن نیست. مهم‌ترین معیار برای ارزیابی مرحله بعدی بحران، چگونگی اجرای وضعیت اضطراری، تصمیم حزب تحریک انصاف درباره حرکت به سوی اسلام‌آباد و امکان بازگشت دو طرف به مذاکرات خواهد بود.