کابل؛ خبرگزاری آفاق: گسترش تعامل روسیه با کابل، نگرانی‌هایی را در محافل سیاسی و رسانه‌ای پاکستان برانگیخته است. یک تحلیل منتشرشده در شبکه روسی «آر‌تی» می‌گوید اختلاف دیدگاه مسکو و اسلام‌آباد درباره افغانستان، فراتر از ناکامی نشست اخیر فرمت مسکو در صدور بیانیه مشترک است و ریشه در مسائل تاریخی، مرزی و امنیتی میان افغانستان و پاکستان دارد.
در مقاله‌ای با عنوان «چرا نزدیکی مسکو با امارت اسلامی، پاکستان را نگران می‌کند؟» که به قلم «گلب ماکارویچ»، پژوهشگر مرکز منطقه هند و اقیانوس آرام در «انستیتوت ملی پژوهش‌های اقتصاد جهانی و روابط بین‌الملل پریمکوف» وابسته به اکادمی علوم روسیه، در ۱۳ نومبر (۲۲ عقرب) در شبکه «آر‌تی» منتشر شده، آمده است که نگرانی اسلام‌آباد از گسترش روابط مسکو با کابل، در ماه‌های اخیر از محافل محدود دیپلماتیک و کارشناسی فراتر رفته و به رسانه‌های مطرح پاکستان نیز راه یافته است.
به نوشته ماکارویچ، در نشست اخیر فرمت مسکو درباره افغانستان، کابل و اسلام‌آباد بر سر چگونگی توصیف آنچه که فعالیت‌های تروریستی برخاسته از خاک افغانستان ادعا می‌شد، به توافق نرسیدند و همین اختلاف مانع صدور بیانیه مشترک شد. نویسنده می‌گوید با افزایش تنش‌های مسلحانه میان دو کشور، هر دو طرف نسبت به عبارت‌هایی که ممکن بود موضع آنان را در مناقشه دوجانبه تضعیف کند، حساسیت بیشتری نشان دادند. با این حال، از دید مقام‌های روسی، نبود بیانیه پایانی به معنای ناکارآمدی فرمت مسکو نیست و این سازوکار همچنان به‌عنوان یکی از بسترهای شناخته‌شده گفت‌وگو درباره افغانستان به فعالیت خود ادامه خواهد داد.
اختلاف بر سر افغانستان و نگرانی‌های پاکستان
بخش مهم مقاله به ریشه‌های نگرانی پاکستان از سیاست روسیه در قبال افغانستان می‌پردازد. ماکارویچ این نگرانی‌ها را با اختلاف‌های دیرینه میان کابل و اسلام‌آباد، به‌ویژه مسئله خط فرضی دیورند، پیوند می‌دهد.
به نوشته او، اسلام‌آباد تاکنون نتوانسته است با موضع حکومت‌های مختلف افغانستان درباره به‌رسمیت‌نشناختن خط فرضی دیورند به‌عنوان مرز رسمی کنار بیاید؛ خطی که در سال ۱۸۹۳ و در دوره استعمار بریتانیا در منطقه ترسیم شد و پاکستان آن را به‌عنوان مرز رسمی خود می‌شناسد.
نویسنده در ادامه، به موضوع امنیت مرزی نیز اشاره می‌کند. به گفته او، مقام‌های پاکستانی نفوذپذیری مرز با افغانستان را یکی از عوامل اصلی فعالیت‌های مسلحانه در ایالت‌های خیبرپختونخوا و بلوچستان می‌دانند. بر اساس موضع رسمی اسلام‌آباد، اعضای تحریک طالبان پاکستان و گروه‌های جدایی‌طلب بلوچ به دلیل یافتن پناهگاه در خاک افغانستان قادر به فعالیت هستند؛ اما مقام‌های امارت اسلامی این ادعا درباره پناه دادن به تحریک طالبان پاکستان را رد می‌کنند و می‌گویند شورش این گروه، مسئله‌ای داخلی و مربوط به خود پاکستان است.
ماکارویچ همچنین می‌نویسد که پاکستان نگران است یک قدرت ثالث، با حمایت غیرمستقیم از جریان‌های مخالف اسلام‌آباد، این اختلاف‌ها را تشدید کند. به ارزیابی او، در تصور راهبردی پاکستان معمولاً هند در چنین جایگاهی قرار می‌گیرد؛ اما در دوره‌های بحران شدید، مانند دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰، روسیه نیز ممکن است در همین چارچوب دیده شود.
مقاله، این نگرانی‌ها را با برداشت‌های تاریخی پاکستان از نقش روسیه در افغانستان نیز مرتبط می‌داند. نویسنده می‌گوید تصور تلاش مسکو برای گسترش نفوذ در کابل با هدف دسترسی به آب‌های گرم اقیانوس هند، همچنان در برخی دیدگاه‌ها بازتاب دارد؛ برداشتی که به باور او، از روایت‌های قدیمی دوران استعمار بریتانیا تأثیر پذیرفته است. ماکارویچ تأکید می‌کند که این‌گونه روایت‌های تاریخی گاهی ماندگارتر از استدلال‌های مبتنی بر واقعیت می‌شوند و تداوم آن‌ها با عمق اختلاف‌های پاکستان و افغانستان ارتباط دارد.
افغانستان در محاسبات امنیتی و منطقه‌ای روسیه
در بخش دیگری از مقاله، نویسنده به دلایل گسترش روابط مسکو با کابل می‌پردازد و می‌گوید روسیه تعامل با امارت اسلامی را بر دو محور اصلی توجیه می‌کند.
به نوشته ماکارویچ، نخستین محور، همکاری در مبارزه با تروریسم است. از دید رهبری روسیه، امارت اسلامی به‌عنوان طرفی ضروری برای هماهنگی تلاش‌ها علیه داعش خراسان دیده می‌شوند؛ گروهی که فعالیت‌هایش نه‌تنها روسیه، بلکه شرکای این کشور در آسیای مرکزی را نیز تهدید می‌کند. نویسنده می‌گوید مسکو بر این باور است که مقام‌های کابل توانسته‌اند از بازگشت جنگ داخلی گسترده جلوگیری کنند و کنترل باثباتی بر کشور برقرار سازند.
محور دوم، موضوع مبارزه با قاچاق مواد مخدر است. به نوشته این پژوهشگر، مقام‌های کابل آمادگی خود را برای مهار قاچاق مواد مخدر نشان داده‌اند و داده‌هایی که از کاهش تولید مواد مخدر حکایت می‌کنند، این موضوع در استدلال روسیه برای ادامه تعامل با افغانستان مورد توجه قرار دارند.
از این منظر، اهمیت افغانستان برای روسیه تنها به روابط دوجانبه محدود نمی‌شود؛ بلکه موقعیت این کشور در معادلات امنیتی آسیای مرکزی نیز در محاسبات مسکو نقش دارد. به همین دلیل، همکاری با کابل در زمینه مقابله با داعش خراسان و قاچاق مواد مخدر، در چارچوب منافع امنیتی گسترده‌تر روسیه قابل بررسی است.
با این حال، ماکارویچ یک نکته مهم دیگر را نیز مطرح می‌کند: در نگاه راهبردی مسکو، توسعه روابط با کابل و اختلاف‌های افغانستان و پاکستان، دو موضوع جداگانه‌اند. به نوشته او، روسیه افغانستان را از منظر جغرافیایی بخشی از آسیای مرکزی می‌بیند و بیشتر به تأثیر این کشور بر تحولات مناطق شمالی آن توجه دارد؛ در حالی که سیاست کابل در قبال پاکستان و روابط افغانستان با دیگر کشورهای جنوب آسیا، در محاسبات گسترده‌تر سیاست خارجی روسیه جایگاه چندانی ندارد.
این بخش از تحلیل نشان می‌دهد که اگرچه افغانستان در محاسبات امنیتی روسیه، به‌ویژه در پیوند با آسیای مرکزی، مبارزه با داعش خراسان و مهار قاچاق مواد مخدر اهمیت دارد، اما نویسنده میان این اهمیت امنیتی و جایگاه افغانستان در سیاست کلی روسیه در قبال جنوب آسیا تفاوت قایل است.
آینده روابط مسکو با کابل و اسلام‌آباد
ماکارویچ در پایان می‌نویسد که همکاری روسیه با کابل احتمالاً ادامه خواهد یافت و ممکن است به حوزه‌های تازه‌ای نیز گسترش پیدا کند؛ در حالی که رویارویی نظامی افغانستان و پاکستان نیز، به ارزیابی او، در آینده قابل پیش‌بینی ادامه خواهد داشت و پیامدهای زیان‌باری برای زندگی مردم مناطق مرزی به همراه خواهد داشت.
با وجود تفاوت رویکردهای دو کشور درباره افغانستان، نویسنده معتقد است که این اختلاف‌ها الزاماً به خصومت میان مسکو و اسلام‌آباد منجر نمی‌شود. به باور او، تشدید تنش در روابط دو کشور می‌تواند منافع همکاری دوجانبه و فعالیت سازوکارهای منطقه‌ای، از جمله فرمت مسکو و سازمان همکاری شانگهای، را تحت تأثیر قرار دهد.