نشست نمایندگان ویژه کشورهای آسیای مرکزی و اتحادیه اروپا درباره افغانستان، روز ۱۵ جون در شهر آلماتی قزاقستان برگزار شد. در این نشست، طرفها درباره تحولات افغانستان، مسائل امنیتی، وضعیت بشردوستانه و چشمانداز همکاریهای آینده گفتوگو کردند.
اگرچه این نشست در نگاه نخست یک رویداد دیپلماتیک معمولی به نظر میرسد، اما بررسی روند تحولات سالهای اخیر نشان میدهد که رویکرد اتحادیه اروپا و کشورهای آسیای مرکزی نسبت به افغانستان وارد مرحله تازهای شده است؛ مرحلهای که در آن، تمرکز از مدیریت بحرانهای فوری به تدوین راهبردهای بلندمدت منطقهای تغییر یافته است.
نخستین نشست نمایندگان ویژه اتحادیه اروپا و کشورهای آسیای مرکزی درباره افغانستان در اپریل سال ۲۰۲۱ و بهصورت مجازی برگزار شد. در آن زمان، محور اصلی گفتوگوها روند صلح افغانستان و تقویت همکاریهای منطقهای بود. اما با بازگشت امارت اسلامی به قدرت در اگست همان سال، اولویتهای این سازوکار بهتدریج تغییر کرد.
نخستین نشست حضوری این گروه در ماه می ۲۰۲۲ در آلماتی برگزار شد و پس از آن، شهرهای بروکسل، عشقآباد، بیشکک، دوشنبه و بار دیگر بروکسل میزبان این رایزنیها بودند. بازگشت مجدد این نشست به آلماتی نشان میدهد که این چارچوب مشورتی به بخشی ثابت از همکاریهای اتحادیه اروپا و آسیای مرکزی در قبال افغانستان تبدیل شده است.
پس از تحولات اگست ۲۰۲۱، اتحادیه اروپا با چالشی پیچیده مواجه شد. از یکسو، بروکسل همچنان حکومت افغانستان را به رسمیت نمیشناسد و بر مواضع خود درباره حقوق بشر، حکومت فراگیر و حقوق زنان تأکید دارد. از سوی دیگر، تداوم بحران انسانی در افغانستان، پیامدهای مستقیمی بر امنیت و ثبات منطقهای دارد.
در همین چارچوب، اتحادیه اروپا حضور خود در افغانستان را از طریق سازوکارهای بشردوستانه حفظ کرده است. بر اساس آمار کمیسیون اروپا، این اتحادیه از سال ۱۹۹۴ تاکنون حدود ۲.۱ میلیارد یورو به برنامههای بشردوستانه افغانستان اختصاص داده است. همچنین در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۶۱ میلیون یورو کمک مالی ارائه کرده و برای سال ۲۰۲۶ نیز ۱۶۲ میلیون یورو دیگر در نظر گرفته است.
این کمکها از طریق سازمانهای بینالمللی و نهادهای بشردوستانه توزیع میشود و مستقیماً در اختیار ساختارهای حکومتی افغانستان قرار نمیگیرد.
به باور کارشناسان، پرسش اصلی امروز دیگر این نیست که آیا اتحادیه اروپا در افغانستان حضور دارد یا خیر؛ زیرا این حضور از طریق کانالهای دیپلماتیک، نهادهای بینالمللی و برنامههای بشردوستانه ادامه دارد. مسئله اساسی این است که آیا بروکسل آماده است از سیاست واکنشهای اضطراری عبور کرده و بدون بهرسمیتشناختن رسمی حکومت، به سمت یک راهبرد بلندمدت برای ثبات افغانستان حرکت کند یا خیر.
در این میان، نقش کشورهای آسیای مرکزی بیش از گذشته اهمیت یافته است. این کشورها دیگر افغانستان را صرفاً منبع تهدیدهای امنیتی نمیدانند، بلکه آن را بخشی از معادلات اقتصادی و توسعهای منطقه تلقی میکنند.
امنیت مرزها، تجارت، انرژی، حملونقل، مدیریت منابع آبی، همکاریهای بشردوستانه و مهاجرت، از جمله موضوعاتی است که در رویکرد جدید کشورهای منطقه به افغانستان جایگاه ویژهای یافته است.
برای ازبکستان، ترکمنستان و تاجیکستان، افغانستان یک همسایه مستقیم محسوب میشود و ثبات آن تأثیر مستقیمی بر منافع ملی این کشورها دارد. برای قزاقستان نیز، ثبات افغانستان با توسعه کریدورهای ترانزیتی میان آسیای مرکزی و جنوبی پیوند خورده است.
در نتیجه، آسیای مرکزی به یکی از مهمترین منابع اطلاعاتی و عملیاتی اتحادیه اروپا برای درک تحولات افغانستان تبدیل شده است.
بر اساس ارزیابیها، نقش آینده اتحادیه اروپا در افغانستان بیش از هر چیز ماهیتی عملی و توسعهای خواهد داشت. حمایت از بخش بهداشت، توسعه سیستمهای آبرسانی و کشاورزی، تأمین امنیت غذایی، مینروبی، بازسازی زیرساختهای اساسی، برنامههای آموزشی، تقویت لجستیک بشردوستانه و مقابله با قاچاق مواد مخدر و جرایم فرامرزی، از جمله حوزههایی است که میتواند محور همکاریهای آینده باشد.
اجرای چنین پروژههایی نیازی به شناسایی رسمی حکومت افغانستان ندارد، اما میتواند به کاهش خطرات ناشی از بیثباتی و بحرانهای انسانی کمک کند.
در این میان، قزاقستان نیز نقش فعالتری در پرونده افغانستان برعهده گرفته است. آستانه طی سالهای اخیر، همکاریهای خود با افغانستان را در حوزههای بشردوستانه، اقتصادی، آموزشی و دیپلماتیک گسترش داده است.
ایجاد سمت «نماینده ویژه رئیسجمهور قزاقستان در امور افغانستان» در سال ۲۰۲۵ و انتصاب یرکین توکوموف در این سمت، نشاندهنده اهمیت روزافزون افغانستان در سیاست خارجی این کشور است.
برگزاری نشست اخیر در مرکز منطقهای سازمان ملل متحد برای اهداف توسعه پایدار در آسیای مرکزی و افغانستان نیز بیانگر تغییر نگاه جامعه جهانی به مسئله افغانستان است؛ تغییری که این کشور را نهتنها بهعنوان منبع تهدید، بلکه بهعنوان بخشی از دستورکار توسعه منطقهای در نظر میگیرد.
با وجود ادامه چالشهایی همچون تروریسم، قاچاق مواد مخدر، مهاجرت غیرقانونی، بحرانهای انسانی و انزوای اقتصادی، فرصتهایی نیز برای توسعه تجارت، ایجاد کریدورهای حملونقل، اجرای پروژههای انرژی، تقویت همکاریهای کشاورزی و گسترش ارتباطات میان آسیای مرکزی و جنوبی وجود دارد.
در مجموع، نشست آلماتی نشانهای از شکلگیری الگوی جدید تعامل با افغانستان است؛ الگویی که در آن، عدم شناسایی رسمی حکومت سرپرست با تداوم همکاریهای عملی، کمکهای بشردوستانه و هماهنگیهای منطقهای همراه شده است.
این رویکرد، به اتحادیه اروپا امکان میدهد سیاست خود را با واقعیتهای جدید افغانستان تطبیق دهد، به کشورهای آسیای مرکزی فرصت میدهد نقش پررنگتری در معادلات منطقهای ایفا کنند و جایگاه افغانستان را بهعنوان حلقه اتصال آسیای مرکزی و جنوبی تقویت سازند.