کشورهای آسیای مرکزی در حال شکلدهی به چارچوبی تازه برای تعامل منطقهای با افغانستان هستند؛ رویکردی که بر همکاری اقتصادی، اتصال منطقهای و گفتوگوی سیاسی استوار است و هدف آن، ادغام تدریجی افغانستان در روندهای منطقهای بهجای انزوای این کشور است. در حالی که آمریکا و اروپا حضور و نقش خود را در افغانستان کاهش دادهاند، کشورهای همسایه معتقدند بیثباتی افغانستان همچنان بر امنیت، مهاجرت، تجارت و اقتصاد منطقه تأثیر مستقیم دارد و از همین رو، حفظ ارتباط کابل با سازوکارهای منطقهای را به سود همه کشورهای منطقه میدانند.
در همین راستا، نخستین «نشست اندیشکدههای افغانستان و آسیای مرکزی» در ۱۶ جون به میزبانی مرکز مطالعات راهبردی وزارت امور خارجه افغانستان در کابل برگزار شد. در این نشست، نمایندگان اندیشکدهها و مراکز مطالعاتی افغانستان، ازبکستان، ترکمنستان، قزاقستان، تاجیکستان، قرقیزستان و جمهوری آذربایجان با محور «نقش راهبردی اندیشکدهها در توسعه همکاریهای منطقهای» گرد هم آمدند تا درباره آینده همکاریهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی منطقه رایزنی کنند.
امیرخان متقی، وزیر وزارت امور خارجه افغانستان، در سخنرانی خود تأکید کرد که نظام بینالملل در شرایط حساسی قرار دارد و جهان میان رقابت روایتهای متضاد و گرایش به همکاریهای چندجانبه قرار گرفته است. وی گفت کشورهای منطقه باید با تکیه بر ظرفیتهای بومی، راهکارهای مشترکی برای مقابله با چالشهایی همچون تغییرات اقلیمی، کمبود آب، مشکلات اقتصادی و پیامدهای ناامنی تدوین کنند. او همچنین از اندیشکدهها خواست نقشهراههای عملی برای توسعه همکاریهای منطقهای تهیه کنند تا مبنای تصمیمگیریهای سیاسی و اقتصادی قرار گیرد.
متقی با اشاره به گفتوگوهای مشورتی برگزارشده در کابل، بر تعهد افغانستان برای پیگیری پیشنهادهای مطرحشده در آن نشستها تأکید کرد و توسعه اقتصادی، حسن همجواری و اتصال منطقهای را پایههای اصلی ثبات پایدار دانست. وی پروژههایی همچون کاسا-۱۰۰۰، خط لوله گاز تاپی، پروژه انتقال برق تاپ-۵۰۰، کریدور لاجورد و راهآهن ترانسافغان را از مهمترین طرحهایی خواند که میتوانند زمینه همگرایی اقتصادی منطقه را فراهم کنند.
در این نشست، جاولون وخابوف، مدیر مؤسسه بینالمللی آسیای مرکزی ازبکستان، افغانستان را «دروازه جنوبی آسیای مرکزی» توصیف کرد و گفت آینده توسعه آسیای مرکزی به ثبات و بازسازی اقتصادی افغانستان گره خورده است. به گفته وی، افغانستان نباید کشوری حاشیهای تلقی شود، بلکه باید بهعنوان یکی از بازیگران اصلی و شریک تصمیمسازیهای منطقهای شناخته شود. او تأکید کرد که هدف کشورهای منطقه تنها توسعه مسیرهای حملونقل و انرژی نیست، بلکه ایجاد یک فضای اقتصادی و سیاسی مشترک میان آسیای مرکزی و جنوبی است که مدیریت آن در اختیار کشورهای منطقه باشد.
اکرمجان نعمتاف، معاون مؤسسه مطالعات راهبردی و منطقهای ریاستجمهوری ازبکستان نیز اظهار داشت که آسیای مرکزی امروز به منطقهای منسجم با راهبرد توسعه مستقل تبدیل شده و تجربه سالهای اخیر نشان داده است که حتی پیچیدهترین اختلافات منطقهای نیز از طریق گفتوگو، اعتماد متقابل و احترام به منافع مشترک قابل حل است.
پیش از برگزاری این نشست، «گفتوگوی ترمذ ۲۰۲۶» زمینهساز شکلگیری این ابتکار منطقهای شده بود. در این نشست، نورالدین عزیزی، سرپرست وزارت صنعت و تجارت افغانستان، افغانستان را حلقه اتصال طبیعی میان آسیای مرکزی و جنوبی معرفی کرد و اعلام داشت که کابل آماده گسترش همکاریهای تجاری، سرمایهگذاری، ترانزیت و اتصال اقتصادی با کشورهای همسایه و شرکای بینالمللی است.
عزیزی تأکید کرد که موقعیت جغرافیایی افغانستان این کشور را به مهمترین مسیر زمینی میان آسیای مرکزی، پاکستان، هند و آبهای آزاد تبدیل کرده است. وی توضیح داد که توسعه خطوط ریلی و پروژههای حملونقل افغانستان، ضمن کاهش هزینههای ترانزیت، تجارت منطقهای را تسهیل کرده و شبکههای ریلی ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان را به جنوب آسیا متصل خواهد کرد. او همچنین بر ضرورت کاهش موانع تجاری، تقویت زیرساختهای ترانزیتی و افزایش نقش بخش خصوصی برای دستیابی به توسعه پایدار تأکید کرد.
مقامهای افغان در این نشست از سرمایهگذاران، بانکهای توسعهای و کشورهای منطقه دعوت کردند تا در پروژههای زیربنایی، صنعتی، تجاری و ترانزیتی افغانستان سرمایهگذاری کنند. به باور آنان، منافع اقتصادی مشترک میتواند به پایهای برای صلح، اعتماد متقابل و ثبات پایدار در منطقه تبدیل شود؛ زیرا بدون امنیت و همکاری منطقهای، سرمایهگذاری و توسعه اقتصادی نیز امکانپذیر نخواهد بود.
در مجموع، نشست اندیشکدههای افغانستان و آسیای مرکزی و گفتوگوی ترمذ نشاندهنده شکلگیری رویکردی جدید در سیاست منطقهای است؛ رویکردی که افغانستان را نه یک بحران، بلکه بخشی از راهحل توسعه و همگرایی اوراسیا میداند. کشورهای آسیای مرکزی تلاش دارند با تکیه بر همکاریهای اقتصادی، گفتوگوی سیاسی و اتصال زیرساختی، آیندهای مبتنی بر منافع مشترک، ثبات و توسعه پایدار برای کل منطقه ترسیم کنند؛ آیندهای که در آن افغانستان نقش یک پل ارتباطی میان آسیای مرکزی و جنوبی را ایفا خواهد کرد.