گزارشی اخیر روزنامه گاردین هشدار میدهد که جهان اکنون بیش از هر زمان دیگری به «نیمهشب آخرالزمان» نزدیک شده است؛ جایی که جنگهای فزاینده، بحران اقلیمی، رقابت هستهای و پیشرفت کنترلنشده هوش مصنوعی، آینده بشریت را با تهدیدی بیسابقه روبهرو کردهاند.
در این گزارش آمده است که «ساعت آخرالزمان» یا Doomsday Clock، که از سوی بولتن دانشمندان اتمی تنظیم میشود، در ماه جنوری ۲۰۲۶ روی ۸۵ ثانیه مانده به نیمهشب قرار گرفت؛ نزدیکترین فاصلهای که تاکنون میان بشریت و «فاجعه جهانی» ثبت شده است. این ساعت نمادین، از سال ۱۹۴۷ تاکنون میزان خطر نابودی تمدن انسانی را نشان میدهد و هرچه عقربههای آن به نیمهشب نزدیکتر شوند، به معنای افزایش احتمال وقوع جنگ هستهای یا فروپاشی تمدنی است.
گزارش گاردین توضیح میدهد که در ابتدا این ساعت تنها برای هشدار درباره خطر جنگ هستهای طراحی شده بود، اما اکنون تهدیدهایی چون تغییرات اقلیمی، هوش مصنوعی، جنگهای بیولوژیک، اطلاعات نادرست و فروپاشی نظم جهانی نیز در محاسبات آن دخالت دارند. به باور کارشناسان، بحرانها دیگر جدا از هم نیستند، بلکه به یکدیگر گره خوردهاند؛ تغییرات اقلیمی باعث افزایش جنگ و بیثباتی میشود و هوش مصنوعی نیز وارد تصمیمگیریهای نظامی و هستهای شده است.
الکساندرا بل، رئیس بولتن دانشمندان اتمی، در این گزارش میگوید جهان طی یک دهه اخیر «در حال قدمزدن در خواب به سوی خطر» بوده است. او معتقد است سرعت پیشرفت فناوری از توان بشر برای کنترل آن فراتر رفته و رهبران سیاسی جهان نیز در مهار این بحرانها ناکام بودهاند. به گفته او، استفاده نشدن از بمب هستهای از سال ۱۹۴۵ تاکنون، نوعی احساس امنیت کاذب ایجاد کرده است؛ در حالیکه خطر همچنان پابرجاست.
این گزارش به تاریخچه شکلگیری ساعت آخرالزمان نیز میپردازد. پس از بمباران هیروشیما و ناگازاکی، گروهی از دانشمندان پروژه منهتن که در ساخت بمب اتم نقش داشتند، دچار احساس گناه شدند و تصمیم گرفتند مردم و سیاستمداران را نسبت به خطر نابودی هستهای آگاه کنند. در سال ۱۹۴۷، این دانشمندان «بولتن دانشمندان اتمی» را تأسیس کردند و روی جلد مجله خود تصویری از یک ساعت طراحی شد که تنها هفت دقیقه تا نیمهشب فاصله داشت. این طرح بعدها به مشهورترین نماد هشدار جهانی تبدیل شد.
در طول جنگ سرد، عقربههای ساعت بارها جابهجا شد. در سال ۱۹۵۳ و پس از توسعه بمب هیدروژنی، ساعت به دو دقیقه مانده به نیمهشب رسید. اما پس از پایان جنگ سرد و کاهش تسلیحات هستهای میان آمریکا و شوروی، در سال ۱۹۹۱ زمان آن به ۱۷ دقیقه مانده به نیمهشب بازگشت؛ دورترین فاصلهای که تاکنون ثبت شده است. با این حال، از دهه ۲۰۰۰ به بعد، روند معکوس آغاز شد و تهدیدهای تازه بار دیگر عقربهها را به نیمهشب نزدیک کردند.
در گزارش گاردین آمده است که از سال ۲۰۲۰، برای نخستینبار زمان ساعت به جای دقیقه با «ثانیه» محاسبه میشود؛ زیرا به باور کارشناسان، جهان وارد مرحلهای شده که حاشیه خطا بسیار اندک است. در همان سال، خطرات ناشی از رقابت هستهای، بحران اقلیمی، گسترش اطلاعات جعلی و ظهور هوش مصنوعی باعث شد ساعت روی ۱۰۰ ثانیه مانده به نیمهشب قرار گیرد. اکنون با جنگ اوکراین، تنشهای خاورمیانه و توسعه بیمهار فناوریهای هوش مصنوعی، وضعیت حتی بحرانیتر توصیف میشود.
یکی از نگرانکنندهترین بخشهای این گزارش به نقش هوش مصنوعی در تصمیمگیریهای نظامی اختصاص دارد. بر اساس پژوهشی که در این مطلب به آن اشاره شده، مدلهای پیشرفته هوش مصنوعی در شبیهسازیهای جنگی، در ۹۵ درصد موارد به استفاده از سلاح هستهای گرایش نشان دادهاند. کارشناسان هشدار میدهند که ترکیب هوش مصنوعی با سامانههای نظامی و هستهای، میتواند خطر اشتباهات فاجعهبار را به شکل بیسابقهای افزایش دهد.
گزارش همچنین به حملات آمریکا و اسرائیل علیه ایران اشاره کرده و میگوید این جنگ، خطر گسترش درگیری هستهای را افزایش داده است. الکساندرا بل هشدار میدهد که نبود برنامه روشن برای کنترل مواد هستهای ایران، میتواند کشورهای دیگر را به این نتیجه برساند که تنها راه حفظ امنیت، دستیابی به سلاح هستهای است.
در بخش پایانی گزارش، کارشناسان تأکید میکنند که آینده بشر هنوز کاملاً از دست نرفته است. آنان میگویند همانگونه که جهان در گذشته توانسته از لبه پرتگاه عقبنشینی کند، اکنون نیز امکان مهار بحرانها وجود دارد؛ اما این امر نیازمند فشار افکار عمومی، همکاری جهانی و تصمیمگیریهای فوری سیاسی است.
پیام اصلی این گزارش روشن است: اگر جهان در مدیریت بحرانهای بزرگ – بهویژه خطر هستهای – شکست بخورد، دیگر هیچ مسئله دیگری اهمیتی نخواهد داشت.