کابل؛ خبرگزاری آفاق: در جهان معاصر، قدرت کشورها و حکومتها تنها بر اساس توان نظامی، اقتصادی و سیاسی سنجیده نمیشود، بلکه مدیریت افکار عمومی، نفوذ بر ذهنیت جامعه و توانایی اثرگذاری بر برداشتهای داخلی و بینالمللی نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. گسترش فناوری اطلاعات، شبکههای اجتماعی و رسانههای دیجیتال موجب شده است که جنگ رسانهای و عملیات روانی به یکی از ابزارهای مهم رقابت و تقابل میان بازیگران سیاسی و بینالمللی تبدیل شود.
پس از بازگشت امارت اسلامی به قدرت در سال ۱۴۰۰، فضای رسانهای پیرامون افغانستان بیش از گذشته تحت تأثیر روایتهای سیاسی، تبلیغات مخالفان، مواضع دولتهای خارجی و دیدگاههای متفاوت رسانههای داخلی و بینالمللی قرار گرفته است.
البته باید توجه داشت که هرگونه انتقاد رسانهای از امارت اسلامی الزاماً عملیات روانی نیست؛ بلکه بخشی از آن میتواند نقد سیاسی، گزارشگری مستقل یا بازتاب واقعیتهای اجتماعی باشد. بنابراین، شناخت دقیق جنگ رسانهای مستلزم تفکیک اخبار نادرست و عملیات سازمانیافته تبلیغاتی از انتقادهای مستند و مشروع است.
۲- ابزارهای جنگ رسانهای و عملیات روانی
جنگ رسانهای در عصر جدید از ابزارهای متنوعی استفاده میکند که مهمترین آنها عبارتاند از:
الف) شبکههای اجتماعی: پلتفرمهای اجتماعی امکان انتشار سریع اخبار، تصاویر و تحلیلها را فراهم کردهاند. انتشار گسترده یک خبر تأییدنشده درباره وضعیت امنیتی یا سیاسی افغانستان میتواند در مدت کوتاهی بر افکار عمومی تأثیر بگذارد.
ب) رسانههای دیداری و شنیداری: تلویزیون، رادیو و شبکههای خبری بینالمللی از ابزارهای مهم شکلدهی به برداشت مخاطبان هستند. انتخاب موضوعات، نحوه تنظیم گزارشها، مصاحبهها و تفسیر رویدادها میتواند بر چگونگی درک مخاطب از واقعیتهای افغانستان تأثیر بگذارد.
ج) اخبار جعلی و اطلاعات گمراهکننده: انتشار تصاویر قدیمی بهعنوان رویدادهای جدید، استفاده از آمار غیرمستند، تحریف اظهارات مسئولان و انتشار خبرهای تأییدنشده از جمله روشهایی است که میتواند فضای بیاعتمادی ایجاد کند. نمونه عینی از محورهای قابل توجه جنگ روانی و رسانهای علیه امارت اسلامی افغانستان، تلاش برای تأثیرگذاری بر برداشت عمومی و سیاسی درباره روابط خارجی این حکومت با قدرتهای منطقهای، بهویژه چین و روسیه است. در این زمینه، گزارش اخیر (نشریه اینتلیجنس آنلاین) درباره کاهش سطح روابط پکن و کابل و تلاش پاکستان برای ترغیب چین به برقراری ارتباط با مخالفان امارت اسلامی، مصداق روشن از جنگ روانی علیه امارت اسلامی افغانستان محسوب میشود.
د) جنگ روایتها: یکی از مهمترین ابزارهای جنگ رسانهای، رقابت برای تثبیت یک روایت خاص از تحولات سیاسی است. برای مثال، یک رویداد ممکن است از سوی یک کشور بهعنوان موفقیت یک نظام سیاسی و از سوی جریانهای مخالف و کشورهای متخاصم بهعنوان نشانه ناکامی آن معرفی شود.
هـ) فناوری هوش مصنوعی: تولید تصاویر، صداها و ویدئوهای جعلی با استفاده از هوش مصنوعی، امکان انتشار محتوای گمراهکننده را افزایش داده است. تشخیص این نوع محتوا برای مخاطبان عادی دشوارتر شده است.
و) فشارهای دیپلماتیک و رسانهای: گاهی مواضع سیاسی دولتها، گزارشهای نهادهای بینالمللی و پوشش رسانهای آنها در کنار یکدیگر بر تصویر بینالمللی افغانستان تأثیر میگذارند.
۳- آثار و پیامدهای جنگ رسانهای
جنگ رسانهای در صورت گسترش اطلاعات نادرست و تبلیغات هدفمند میتواند پیامدهای متعددی داشته باشد:
1- تضعیف اعتماد عمومی: انتشار مداوم اخبار متناقض و اطلاعات غیرمستند میتواند اعتماد مردم به نهادهای حکومتی، رسانهها و منابع خبری داخلی را کاهش دهد.
2– ایجاد شکاف اجتماعی: برجستهسازی اختلافات قومی، مذهبی، زبانی و سیاسی میتواند زمینه افزایش سوءظن و کاهش همبستگی اجتماعی را فراهم سازد.
3- تأثیر بر مشروعیت سیاسی: روایتهای منفی یا مثبت درباره عملکرد حکومت میتوانند بر برداشت مردم و جامعه بینالمللی از میزان مقبولیت و مشروعیت سیاسی آن تأثیر بگذارند.
4- تضعیف روابط خارجی: انتشار اطلاعات نادرست یا ارائه تصویر یکجانبه از تحولات افغانستان میتواند بر روابط دیپلماتیک، همکاریهای اقتصادی و تعاملات منطقهای تأثیر منفی بگذارد.
5- افزایش نااطمینانی اقتصادی: انتشار شایعات درباره وضعیت امنیتی، سیاستهای اقتصادی یا آینده سیاسی کشور میتواند بر تصمیم سرمایهگذاران و فعالان اقتصادی تأثیر بگذارد. این در حالی است که افغانستان به شدت نیازمند فضای مناسب برای جذب سرمایهگذاریهای خارجی و تجارت با کشورهای منطقه و جهان است.
6- افزایش فاصله میان حکومت و جامعه: نبود ارتباط شفاف و پاسخگویی مناسب، زمینه را برای گسترش روایتهای غیررسمی و کاهش اعتماد عمومی فراهم میکند.
بنابراین، پیامدهای جنگ رسانهای تنها به حوزه سیاست محدود نمیشود، بلکه میتواند ابعاد اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و دیپلماتیک نیز داشته باشد. تا از این طریق امارت اسلامی را برای پذیرش و همراه ساختن با سیاستهای دلخواه مبتنی بر بلوکبندیهای سیاسی و امنیتی منطقهای تحت فشار قرار دهد.
۴-راهکارهای مقابله با جنگ رسانهای از سوی امارت اسلامی افغانستان
مقابله مؤثر با جنگ رسانهای صرفاً از طریق انتشار تبلیغات متقابل یا محدودسازی رسانهها امکانپذیر نیست؛ بلکه نیازمند سیاست ارتباطی منسجم، شفافیت و افزایش اعتماد عمومی است. در این زمینه، راهکارهای زیر قابل پیشنهاد است:
۱– ایجاد نظام ارتباطات عمومی حرفهای: امارت اسلامی میتواند با ایجاد یک نظام هماهنگ اطلاعرسانی، اخبار رسمی، آمار و توضیحات مربوط به رویدادهای مهم را بهموقع و با زبانی روشن در اختیار مردم و رسانههای داخلی و خارجی قرار دهد.
۲– تقویت دیپلماسی رسانهای: توسعه ارتباط با رسانههای منطقهای و بینالمللی، برگزاری نشستهای خبری و فراهمکردن زمینه دسترسی خبرنگاران به اطلاعات معتبر میتواند به معرفی دقیقتر تحولات افغانستان کمک کند.
۳– مقابله علمی با اخبار جعلی: ایجاد یک مرکز مستقل و تخصصی راستیآزمایی اطلاعات، بررسی تصاویر و ویدئوها و انتشار مستندات درباره اخبار نادرست میتواند از گسترش شایعات جلوگیری کند.
۴- افزایش شفافیت و پاسخگویی: ارائه اطلاعات مستند درباره عملکرد نهادهای حکومتی، وضعیت اقتصادی، امنیتی و اجتماعی، یکی از مؤثرترین راههای کاهش زمینه فعالیت تبلیغات نادرست است.
۵ – تقویت سواد رسانهای جامعه: آموزش شهروندان، محصلان و خبرنگاران برای تشخیص اخبار جعلی، بررسی منابع و تفکیک واقعیت از تبلیغات میتواند جامعه را در برابر عملیات روانی مقاومتر سازد.
۶- استفاده از ظرفیت پوهنتونها و نخبگان: پوهنتونها، پژوهشگران و مراکز علمی میتوانند با انجام تحقیقات مستقل، تحلیل تحولات و ارائه گزارشهای مستند، به ارتقای کیفیت مباحث رسانهای درباره افغانستان کمک کنند.
۷– توجه به دیپلماسی فرهنگی و منطقهای: معرفی ظرفیتهای تاریخی، فرهنگی، اقتصادی و تمدنی افغانستان و توسعه همکاریهای علمی و فرهنگی با کشورهای منطقه میتواند تصویر جامعتری از کشور ارائه کند.
۸- احترام به رسانههای مستقل و نقد سازنده: پذیرش انتقادهای مستند، حمایت از خبرنگاران حرفهای و فراهمکردن فضای مناسب برای فعالیت رسانهای، موجب افزایش اعتبار اطلاعرسانی رسمی میشود. محدودیتهای گسترده رسانهای ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد و زمینه گسترش شایعات را افزایش دهد.
9- نقش مردم و نخبگان در مقابله با جنگ رسانهای: مقابله با جنگ رسانهای تنها مسئولیت حکومت نیست. مردم، فرهنگیان، خبرنگاران، علمای دینی و شخصیتهای اجتماعی نیز در این زمینه نقش مهمی دارند. شهروندان باید پیش از بازنشر اخبار، صحت و اعتبار آنها را بررسی کنند. پوهنتونها نیز میتوانند با برگزاری نشستهای علمی درباره امنیت اطلاعات، جنگ نرم، عملیات روانی و سواد رسانهای، سطح آگاهی جامعه را افزایش دهند.
نتیجهگیری
جنگ رسانهای و عملیات روانی از واقعیتهای مهم محیط سیاسی و امنیتی جهان معاصر است و افغانستان نیز از تأثیرات آن مستثنا نیست. امارت اسلامی افغانستان برای مدیریت این وضعیت، به سیاست رسانهای حرفهای، اطلاعرسانی شفاف، دیپلماسی عمومی فعال و تقویت اعتماد اجتماعی نیاز دارد.
نکته اساسی این است که مؤثرترین راه مقابله با جنگ رسانهای، صرفاً تولید روایتهای تبلیغاتی در برابر روایتهای دیگر نیست، بلکه ایجاد واقعیتهای قابل دفاع، ارائه اطلاعات معتبر و جلب اعتماد عمومی است. هر اندازه عملکرد نهادهای حکومتی شفافتر، پاسخگویی بیشتر و ارتباط آنها با جامعه مؤثرتر باشد، زمینه تأثیرگذاری اخبار جعلی و عملیات روانی کاهش خواهد یافت. در نهایت، قدرت رسانهای پایدار بر پایه اعتبار، اعتماد و حقیقت شکل میگیرد، نه صرفاً بر پایه حجم تبلیغات.
