بیش از یک دهه از پذیرش کابل به عنوان عضو ناظر در سازمان همکاری شانگهای (SCO) میگذرد، اما درهای مشارکت کامل در این پیمان مهم منطقهای همچنان به روی افغانستان بسته مانده است. در حالی که کابل تلاش میکند پس از دههها جنگ، مسیری مستقل بر اساس منافع ملی خود را در پیش بگیرد، یک مانع جدی در برابر این روند قد علم کرده است: پاکستان. اسلامآباد که در چهار سال گذشته از تمام ابزارهای فشار بر حکومت افغانستان استفاده کرده و ناکام مانده است، اکنون کارزار خود را به دهلیزهای دیپلماتیک سازمان همکاری شانگهای کشانده است.
روزنامه روسی «ایزوستیا» از قول ضمیر کابلوف گزارش داده است که روند گسترش همکاری افغانستان با این سازمان به دلیل مخالفت مستقیم یکی از اعضا متوقف شده است. کابلوف تصریح کرد: «البته، آنها میخواهند عضو کامل شوند. اما به دلیل مخالفت یکی از اعضای سازمان همکاری شانگهای، که تمامی تصمیمات در آن با اجماع گرفته میشود، این روند هنوز آغاز نشده است. بقیه اعضای سازمان به نحوی با افغانها در تماس و همکاری هستند. اطمینان دارم که پس از مدتی این اتفاق خواهد افتاد.»
به باور کارشناسان، ریشه این مخالفتها در استراتژیهای مداخلهجویانه و نگاه سلطهطلبانه پاکستان نهفته است. حکمتالله حکمت، آگاه مسایل سیاسی، معتقد است که اسلامآباد در تلاش است تا نقش قیمومیت افغانستان را در مجامع بینالمللی بازی کند. او میگوید:
«در استراتژی کنونی پاکستان، افغانستان بهعنوان جغرافیایی تحت نفوذ سیاسی و نظامی این کشور تعریف میشود. پاکستان با استفاده از ابزارهایی که در داخل افغانستان در اختیار دارد و همچنین با بهرهگیری از امکانات و ظرفیتهای بینالمللی، اجازه نمیدهد افغانستان و حاکمیت فعلی آن بهعنوان یک کشور مستقل با جهان ارتباط برقرار کنند. نیم قرن مداخلات پاکستان در امور افغانستان، با استفاده از دین و دامن زدن به تفرقه، سرانجام این کشور را به جایی رسانده که در محافل بینالمللی به جای افغانستان سخن میگوید و درباره افغانستان تحلیل و قضاوت ارائه میکند. نه تنها در سازمان همکاری شانگهای، بلکه در سازمان همکاری اسلامی و حتی سازمان ملل نیز پاکستان خود را در جایگاه نماینده و مدافع افغانستان قرار داده است.»
علاوه بر این، کارشناسان معتقدند غیبت افغانستان در نشستهای شانگهای، فرصتی طلایی برای پاکستان فراهم کرده تا روایتهای یکطرفه و مبتنی بر اطلاعات نادرست را به کشورهای منطقه القا کند. اختر محمد راسخ، دیگر آگاه مسایل سیاسی، هدف پاکستان را تلاش برای انزوای سیاسی افغانستان ارزیابی کرده و میافزاید: «در سازمان همکاری شانگهای، پاکستان تلاش میکند افغانستان هیچگونه نمایندهای نداشته باشد و فعالیت نمایندگان افغان در این سازمان جریان پیدا نکند. اسلامآباد نمیگذارد هیئت رهبری دولت و نظام کنونی افغانستان در نشستهای این سازمان حضور داشته باشد تا بتواند به نگرانیها و پرسشهایی که درباره جغرافیای افغانستان مطرح میشود، پاسخ دهد. در عوض، پاکستان با ارائه اطلاعات جعلی، افغانستان را به کشورهای منطقه و جهان بهعنوان کشوری ناامن معرفی میکند.»
از دیدگاه تاریخی نیز، این رویکرد پاکستان مسبوق به سابقه است. حمیدالله مفید، در این زمینه تصریح میکند: «پاکستان همواره بهعنوان یک دشمن در برابر دولتها و مردم افغانستان قرار داشته و همواره تلاش کرده است به اشکال مختلف برای دولت و ملت افغانستان مزاحمت و دشواری ایجاد کند. اکنون نیز، در شرایطی که قرار است افغانستان به عضویت دایمی سازمان همکاری شانگهای نزدیک شود، پاکستان مانع این روند میشود. این وضعیت تا زمانی ادامه خواهد داشت که رژیمهای نظامی بر پاکستان حاکم باشند.»
از سوی دیگر، مقامات امارت اسلامی بر حق قانونی و ژئوپلیتیک خود برای حضور در این مجامع تاکید دارند. سهیل شاهین در این رابطه موضع صریح حکومت را بیان کرده است: «در سازمانهای منطقهای، تمام کشورهای منطقه عضویت و مشارکت دارند. امارت اسلامی حق عضویت و مشارکت دارد تا موضع و دیدگاه اصولی خود را درباره مسائل منطقه ارائه کند و همچنین سهم فعالی در رشد اقتصادی و امنیت منطقه داشته باشد. عدم حضور امارت اسلامی در هر سازمان منطقهای، نقص و خلاء بزرگی ایجاد میکند.»
با این وجود، دیدگاههای درون سازمان شانگهای تنها به مخالفتهای اسلامآباد محدود نمیشود. روسها معتقدند که بهانههای امنیتی و همچنین چالشهای حقوقیِ درونسازمانی نیز سد راه کابل است. همچنین، مسئله عدم به رسمیت شناختن امارت اسلامی، گره کور دیگری است که بروکراسی سازمان شانگهای را متوقف کرده است. نیکلای سیلائف، محقق ارشد موسسه مطالعات بینالمللی MGIMO وزارت امور خارجه روسیه، میگوید که بدون به رسمیت شناسی، افغانستان عضو رسمی این سازمان نخواهد شد. سیلائف افزود: «بدون به رسمیت شناختن، دعوتی در کار نخواهد بود. حتی اگر فردا مشکل پاکستان با حکومت فعلی افغانستان حل شود، تا زمانی که همه اعضای سازمان آنها را به رسمیت نشناسند، به نشست سازمان همکاری شانگهای دعوت نخواهند شد.»
واپسین سخن اینکه، به نظر میرسد ممانعتهای مداوم پاکستان و استفاده این کشور از حق اجماع برای مسدود کردن جایگاه افغانستان، رویکردی است که روند همگرایی منطقهای را با چالش مواجه میکند. این وضعیت که بسیاری آن را تلاشی برای تحت فشار گذاشتن کابل ارزیابی میکنند، میتواند مانع از پیشبرد یک مسیر مستقل دیپلماتیک بر اساس منافع ملی افغانستان شود. مضاف بر این، خالی نگه داشتن صندلی افغانستان در سازمان همکاری شانگهای، همانطور که مقامات امارت اسلامی اشاره کردهاند، «نقص و خلاء بزرگی» در ساختار امنیتی و اقتصادی منطقه ایجاد میکند؛ شرایطی که حل چالشهای مشترک را دشوارتر کرده و بخشی از مسئولیت این بنبست دیپلماتیک را متوجه رویکردهای انحصارطلبانه اسلامآباد میسازد.
افغانستان پشت درهای سازمان شانگهای؛ آیا پاکستان همگرایی منطقهای را گروگان گرفته است؟
- لینک کوتاه: https://afaaq.af/?p=27067
- منتشر شده در