در حالی که دونالد ترامپ در نخستین سال بازگشت خود به کاخ سفید توانست با استفاده از رویکرد تهاجمی و فشار حداکثری، امتیازاتی را از کشورهای مختلف در حوزههایی چون تعرفههای تجاری و بحرانهای امنیتی به دست آورد، به نظر میرسد همین الگوی رفتاری در برابر ایران با شکست مواجه شده و اکنون حتی تلاشهای واشنگتن برای پایان دادن به جنگی را که اقتصاد جهانی را دچار شوک کرده، با مانع روبهرو ساخته است.
خبرگزاری رویترز در گزارشی تحلیلی نوشته است که سیاست «دیپلماسی اجبار» ترامپ – مبتنی بر تهدید علنی، تحقیر، اولتیماتوم و مواضع غیرقابل پیشبینی – نه تنها ایران را وادار به عقبنشینی نکرده، بلکه احتمال رسیدن به یک توافق سریع را نیز کاهش داده است. بر اساس این گزارش، ادامه بنبست میان دو طرف، نگرانیها درباره طولانی شدن بحران و تداوم شوک بیسابقه به بازار جهانی انرژی را افزایش داده است.
به باور تحلیلگران، یکی از مهمترین موانع در مسیر توافق، ذهنیت حاکم بر ساختار سیاسی ایران و ضرورت «حفظ آبرو» در برابر افکار عمومی داخلی است؛ بهویژه پس از آنکه حملات آمریکا و اسرائیل بخش قابل توجهی از فرماندهان و زیرساختهای نظامی جمهوری اسلامی را هدف قرار داد. با وجود این ضربات، ایران همچنان کنترل مؤثری بر تنگه هرمز حفظ کرده و همین موضوع به تهران اهرم فشار قابل توجهی داده است.
رویترز مینویسد ترامپ همچنان بر الگوی مذاکراتی خود متکی است؛ الگویی که شامل مطالبات حداکثری، پیامهای متناقض، تهدیدهای شدید و زبان تند علیه رهبران ایران میشود. اما به گفته تحلیلگران، مشکل اصلی در این است که ترامپ میخواهد از این بحران با تصویر یک «پیروزی مطلق» برای آمریکا خارج شود؛ در حالی که ایران حاضر نیست شکست کامل را بپذیرد.
راب مالی، مذاکرهکننده پیشین آمریکا در دولتهای باراک اوباما و جو بایدن، گفته است: «هیچ دولتی، نه فقط ایران، نمیتواند بپذیرد که در برابر افکار عمومی بهعنوان حکومتی تسلیمشده دیده شود. همین مسئله رسیدن به یک توافق منطقی را دشوار میکند.»
این بنبست در شرایطی ادامه دارد که ترامپ در داخل آمریکا نیز با فشارهای سیاسی روبهرو است. افزایش قیمت سوخت، کاهش محبوبیت عمومی و انتقادها از ورود به جنگی پرهزینه در آستانه انتخابات میاندورهای کنگره، موقعیت سیاسی او را تضعیف کرده است. حزب جمهوریخواه نیز برای حفظ اکثریت خود در کنگره با دشواری مواجه شده است.
با این حال، سخنگوی کاخ سفید از رویکرد ترامپ دفاع کرده و مدعی شده است که رئیسجمهور آمریکا «سابقه اثباتشدهای در دستیابی به توافقهای موفق» دارد. او همچنین ادعا کرده که ایران در حال نشان دادن «نشانههای فزاینده استیصال» برای رسیدن به توافق است.
رویترز در بخش دیگری از گزارش خود به تهدیدهای کمسابقه ترامپ اشاره میکند. از جمله تهدید ماه گذشته او در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» که گفته بود اگر توافقی حاصل نشود، «تمدن ایران» را نابود خواهد کرد. مقامهای آمریکایی بعداً به والاستریت ژورنال گفتهاند این پیام ناگهانی و بدون هماهنگی با ساختار امنیت ملی آمریکا منتشر شده بود.
هرچند ترامپ در نهایت با آتشبس موافقت کرد، اما تهدیدهای او ادامه یافت. او در روز عید پاک هشدار داده بود که پلها و شبکه برق ایران را نابود خواهد کرد و بعداً نیز در مسیر بازگشت از چین به خبرنگاران گفت اگر آتشبس فروبپاشد، «یک نور عظیم از ایران» دیده خواهد شد؛ اظهاراتی که برخی آن را اشارهای ضمنی به استفاده از سلاح هستهای تعبیر کردند.
ترامپ همچنین بارها از واژههای تحقیرآمیز علیه رهبران ایران استفاده کرده و آنان را «دیوانه»، «اراذل» و «اوباش» خوانده است. در مقابل، تهران نیز کارزار گستردهای در شبکههای اجتماعی علیه او به راه انداخته و با انتشار تصاویر و میمهای تمسخرآمیز به سخنانش پاسخ داده است.
گزارش رویترز تأکید میکند که ترامپ بارها مدعی «نابودی کامل» ایران شده، گفته تهران برای توافق «التماس میکند» و همزمان میان درخواست «تسلیم بیقیدوشرط» و دعوت به مذاکره در نوسان بوده است. در مقابل، مقامهای ایرانی صرف دوام آوردن در برابر حملات نظامی را نوعی پیروزی معرفی کرده و بر توانایی خود در تحمیل هزینه اقتصادی سنگین به آمریکا و جهان تأکید دارند.
دو منبع آگاه نیز به رویترز گفتهاند که در داخل کاخ سفید هیچ تلاش جدی برای مهار لحن تند ترامپ در قبال ایران صورت نگرفته است. هرچند جریان «ماگا» همچنان عمدتاً از او حمایت میکند، اما برخی چهرههای نزدیک به ترامپ نیز نسبت به جنگ و تهدیدهای افراطی او انتقاد کردهاند.
بخش مهمی از این تنشها از طریق شبکههای اجتماعی تشدید شده است. به نوشته رویترز، برخی از شدیدترین اظهارات ترامپ نیمهشبها در «تروث سوشال» منتشر شدهاند؛ از جمله زمانی که او ناگهان از محاصره بنادر ایران خبر داد و تهران نیز بلافاصله واکنش نشان داد؛ اقدامی که آتشبس شکننده را در معرض فروپاشی قرار داد.
دنیس راس، مشاور پیشین خاورمیانه در دولتهای جمهوریخواه و دموکرات، معتقد است «نبود صبر استراتژیک و تناقض در سخنان ترامپ، پیام مورد نظر او را تضعیف میکند.»
رویترز همچنین اشاره میکند که ترامپ در سفر اخیرش به پکن، به دلیل تمرکز بر روابط با چین – که متحد و خریدار نفت ایران محسوب میشود – تا حد زیادی از حملات لفظی علیه تهران خودداری کرد. با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند اگر ترامپ واقعاً به دنبال خروج از بحران است، باید لحن خود را بهطور کلی تغییر دهد.
سعید خطیبزاده، معاون وزیر خارجه ایران، ماه گذشته در سفر به ترکیه به خبرنگاران گفته بود: «او بیش از حد حرف میزند.»
ترامپ همواره غیرقابل پیشبینی بودن را بخشی از تاکتیک مذاکره خود دانسته و معتقد است این روش، طرف مقابل را در وضعیت نامتعادل قرار میدهد. این رویکرد در برخی پروندهها – از جمله توافقهای تعرفهای یا برخی بحرانهای منطقهای – برای او نتایجی به همراه داشته است. اما مقامهای پیشین آمریکایی که تجربه مذاکره با ایران را دارند، میگویند این الگو در برابر ساختار سیاسی و امنیتی جمهوری اسلامی کارایی چندانی ندارد.
به باور آنان، تهدیدهای ترامپ حتی ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد و حاکمان جدید ایران را که نسبت به گذشته تندروتر توصیف میشوند، به سمت مواضع سختتر سوق دهد؛ بهویژه پس از آنکه آمریکا در حالی که مذاکرات ادامه داشت، دو بار به ایران حمله نظامی کرد.
نیت سوانسون، مقام پیشین وزارت خارجه آمریکا، گفته است: «این تصور اشتباه وجود دارد که اگر فشار کافی بر ایران وارد شود، تسلیم خواهد شد؛ اما ایران اینگونه عمل نمیکند.»
باربارا لیف، فرستاده پیشین خاورمیانه در دولت بایدن، نیز گفته است کارزار ترامپ علیه ایران بر پایه «برداشت اشتباه از میزان تابآوری نظام ایران» شکل گرفته است.
برخی کارشناسان حتی هشدار دادهاند که ترکیب فشار نظامی و دیپلماسی تهدیدآمیز ممکن است ایران را بیش از گذشته به سمت تلاش برای دستیابی به سلاح هستهای سوق دهد؛ زیرا تهران ممکن است به این نتیجه برسد که تنها راه جلوگیری از حملات آینده، دستیابی به بازدارندگی مشابه کره شمالی است.
در کنار همه این مسائل، به نظر میرسد واشنگتن و تهران با دو زمانبندی متفاوت حرکت میکنند؛ ترامپ به دنبال یک توافق سریع برای عبور از بحران است، در حالی که ایران سابقه طولانی در فرسایشی کردن مذاکرات و خرید زمان دارد.
تریتا پارسی، معاون مؤسسه کوئینسی در واشنگتن، میگوید مقامهای ایرانی احتمالاً رفتار متناقض ترامپ را نشانهای از استیصال میبینند و تصور میکنند میتوانند منتظر بمانند تا او تحت فشار داخلی ضعیفتر شود.
او در پایان گفته است: «در بسیاری موارد، ترامپ دقیقاً در زمینی بازی میکند که ایران میخواهد.»
در مجموع، گزارش رویترز نشان میدهد که سیاست فشار حداکثری و لحن تهاجمی دونالد ترامپ در برابر ایران، برخلاف برخی پروندههای دیگر، نه تنها به توافق سریع منجر نشده بلکه خطر طولانیتر شدن بحران، تداوم تنش در بازار انرژی و پیچیدهتر شدن مسیر دیپلماسی را افزایش داده است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند تا زمانی که واشنگتن و تهران بر روایت «پیروزی کامل» و «عدم عقبنشینی» پافشاری کنند، چشمانداز رسیدن به یک توافق پایدار همچنان مبهم خواهد بود.