افغانستان و کشورهای آسیای مرکزی در سالهای اخیر تلاش کردهاند همکاریهای اقتصادی و ترانزیتی خود را گسترش دهند؛ روندی که با تمرکز بر پروژههای ریلی، انرژی و تجارت منطقهای، افغانستان را از یک چالش امنیتی به یک مسیر ارتباطی میان آسیای مرکزی و جنوبی تبدیل میکند. با این حال، موانع امنیتی، اختلافات سیاسی و نگرانیهای منطقهای همچنان بر آینده این همکاریها سایه انداخته است.
در تازهترین تحول، افغانستان و ازبکستان درباره آغاز مطالعات فنی پروژه راهآهن ترانسافغان توافق کردند؛ طرحی که هدف آن افزایش انتقال کالا میان آسیای مرکزی و جنوب آسیا است. هیأت فنی افغانستان به ریاست محمد اسحاق صاحبزاده، معاون وزارت راهآهن افغانستان، در تاشکند با مسئولان شرکت راهآهن ازبکستان دیدار کرد. در این نشست، طرفین درباره امکانسنجی پروژه، انتقال اسناد طراحی مسیر هرات ـ مزارشریف و توسعه انبارها و خطوط ریلی در امتداد مسیر حیرتان ـ مزارشریف گفتوگو کردند.
ازبکستان در سالهای اخیر روابط اقتصادی خود با افغانستان را توسعه داده و علاوه بر تأمین برق، زمینه اتصال ریلی و تجارت مرزی در منطقه ترمذ را فراهم کرده است. بر اساس آمارهای رسمی، دو کشور در سال ۲۰۲۴ حدود ۳۵ توافق تجاری و سرمایهگذاری به ارزش ۲.۵ میلیارد دالر امضا کردند.
مهمترین طرح منطقهای، راهآهن ترانسافغان است که قرار است مسیر ۵۷۳ کیلومتری ترمذ ـ مزارشریف ـ کابل ـ پیشاور را تا مرز پاکستان متصل کند. این پروژه با هزینه تقریبی پنج میلیارد دالر، ظرفیت انتقال سالانه حدود ۲۰ میلیون تن کالا را خواهد داشت. توافق سهجانبه این طرح میان افغانستان، ازبکستان و پاکستان در سال ۲۰۲۵ امضا شد، اما به دلیل تشدید تنشها میان کابل و اسلامآباد، هنوز وارد مرحله اجرایی جدی نشده است.
روابط افغانستان و پاکستان در ماههای اخیر به دلیل اختلافات مرزی، حملات متقابل و مسئله تحریک طالبان پاکستان، بیش از گذشته متشنج شده است. همین وضعیت باعث شده برخی کشورها برای توسعه مسیرهای جایگزین تجاری از طریق ایران و چین تلاش کنند؛ با این حال، نادیده گرفتن نقش افغانستان در معادلات منطقهای دشوار است، زیرا ثبات این کشور بهطور مستقیم بر امنیت، مهاجرت، تجارت و وضعیت انسانی در کشورهای اطراف تأثیر میگذارد.
در همین راستا، کابل در تلاش است نقش خود را بهعنوان حلقه اتصال منطقه تثبیت کند. در نخستین نشست اندیشکدههای افغانستان و آسیای مرکزی که در کابل برگزار شد، مقامهای افغان و نمایندگان کشورهای منطقه درباره تقویت همکاریهای اقتصادی، امنیتی و علمی گفتوگو کردند.
امیرخان متقی، وزیر وزارت امور خارجه افغانستان، در این نشست تأکید کرد که همکاری منطقهای میتواند جایگزین انزوا شود. او با اشاره به چالشهایی مانند تغییرات اقلیمی، کمبود آب، مشکلات اقتصادی و گسترش درگیریها، خواستار ایجاد نظم منطقهای مبتنی بر همکاری و منافع مشترک شد.
متقی همچنین به پروژههای مهمی مانند کاسا-۱۰۰۰، خط لوله گاز ترکمنستان ـ افغانستان ـ پاکستان ـ هند (TAPI)، پروژه انتقال برق ترکمنستان ـ افغانستان ـ پاکستان (TAP-500)، کریدور لاجورد و خطوط ریلی افغانستان اشاره کرد؛ طرحهایی که برخی از آنها سالهاست به دلیل مشکلات امنیتی و سیاسی با تأخیر مواجه هستند.
در ماههای اخیر، همکاریهای اقتصادی افغانستان و ازبکستان نیز شتاب گرفته است. شرکتهای دو کشور از خزان ۲۰۲۵ تاکنون قراردادهایی به ارزش حدود پنج میلیارد دالر امضا کردهاند. برخی کارشناسان ازبکستان معتقدند افغانستان نباید بهعنوان حاشیه منطقه دیده شود، بلکه میتواند «دروازه جنوبی آسیای مرکزی» برای اتصال به جنوب آسیا، اقیانوس هند و بازارهای جهانی باشد.
با وجود این چشمانداز اقتصادی، مسئله امنیت همچنان مهمترین مانع پیش روی سرمایهگذاریهای بزرگ در افغانستان است. هیچ سرمایهگذار یا شرکت حملونقل بینالمللی حاضر نیست مسیرهایی را که از مناطق بیثبات عبور میکنند، بدون تضمین امنیتی توسعه دهد.
همزمان، تلاش حکومت افغانستان برای کسب مشروعیت بینالمللی نیز ادامه دارد. روسیه اخیراً گامهایی برای تعامل بیشتر با کابل برداشته و همکاریهای دوجانبه در زمینههای مختلف را افزایش داده است. مسکو همچنین گروه داعش خراسان را یکی از تهدیدهای اصلی امنیتی برای آسیای مرکزی معرفی کرده است؛ موضوعی که کابل آن را رد کرده و بارها اعلام کرده که فعالیت این گروه در افغانستان سرکوب شده است.
با این حال، کارشناسان معتقدند پیش از سرمایهگذاریهای بزرگ در زیرساختهای افغانستان، باید تهدیدهای امنیتی و ظرفیت واقعی ثبات در این کشور بهدقت ارزیابی شود.
در مجموع، افغانستان در حال تبدیل شدن به یکی از محورهای مهم اتصال اقتصادی میان آسیای مرکزی و جنوبی است؛ اما موفقیت این نقش به توانایی کابل و کشورهای منطقه در ایجاد ثبات، کاهش تنشهای سیاسی و فراهم کردن شرایط امن برای تجارت و سرمایهگذاری بستگی دارد.
مطلبی از نشریه Военно-политическая аналитика