سقوط جنگندههای امریکایی در ایران؛ نشانهای از تغییر موازنه قدرت؟
تحولات اخیر در آسمان جنوب ایران، تنها یک رویداد نظامی محدود تلقی نمیشود، بلکه از نگاه بسیاری از ناظران، میتواند نشانهای از تغییر در معادلات قدرت و بهویژه چالش در برتری هوایی ایالات متحده باشد.
بر اساس گزارشها، یک فروند جنگنده اف-۱۵E امریکا توسط سامانههای پدافند هوایی ایران سرنگون شده است. این جنگنده که بهعنوان یکی از ستونهای قدرت هوایی امریکا شناخته میشود، بههمراه خدمهاش هدف قرار گرفته؛ بهگونهای که تنها نجات یکی از سرنشینان آن تأیید شده و سرنوشت نفر دوم همچنان نامشخص است.
در ادامه این رویداد، ایالات متحده برای اجرای عملیات جستوجو و نجات، تیمی متشکل از دو بالگرد و یک فروند هواپیمای پشتیبانی نزدیک ای-۱۰ وارتهاگ را به منطقه اعزام کرد. با این حال، این عملیات نیز با چالش مواجه شد؛ گزارشها نشان میدهد بالگردها زیر آتش قرار گرفته و چند تن از سرنشینان آنها زخمی شدهاند. همچنین هواپیمای ای-۱۰ نیز در جریان این مأموریت هدف قرار گرفته و سقوط کرده است.
واکنشهای رسمی؛ روایتهای متضاد از یک رویداد
در نخستین واکنش، رئیسجمهور ایالات متحده، با تأکید بر ادامه روند سیاسی گفت: «سرنگونی جنگنده امریکایی تأثیری بر مذاکرات با ایران برای پایان جنگ نمیگذارد. این جنگ است. ما در جنگ هستیم.»
در مقابل، محمدباقر قالیباف رئیس مجلس ایران، با لحنی انتقادی و کنایهآمیز به این رویداد واکنش نشان داد: «پس از ۳۷ بار شکست دادن ایران پشت سر هم، این جنگ درخشان بدون استراتژی که آنها شروع کردند، حالا از تغییر رژیم به هی! کسی میتواند خلبانهایمان را پیدا کند؟ خواهش میکنیم؟ رسیده است. وای چه پیشرفت فوقالعادهای. واقعا نابغه هستند.»
در داخل امریکا نیز این رویداد با واکنشهای انتقادی همراه بوده است. وندی شرمن، معاون پیشین وزارت امور خارجه امریکا، این تحولات را نشانهای از یک روند نگرانکننده توصیف میکند و میافزاید: «به ما وعدهٔ قدرت داده بودند. اما اکنون، در لحظهشمار بزرگترین زوال تاریخ کشورمان هستیم. آیندهمان تکهتکه در ازای جنگی که هیچگاه واقعاً از آن ما نبود، معامله میشود. فیلم را ببینید. خودتان قضاوت کنید.»
در سوی دیگر، فرماندهان نظامی ایران این رویداد را در چارچوب افزایش توان دفاعی ایران تحلیل میکنند.
امیر علیرضا الهامی فرمانده قرارگاه مشترک پدافند هوایی ایران، میگوید: «در کمین جنگندهها و پهپادهای دشمن هستیم و شکار جنگندههای نسل ۵ و پهپادهای پیشرفته دشمن با روشها و تجهیزات نوین بومی فراهم شده است. سقوط چندین فروند جنگنده پیشرفته نسل ۴ و ۵ و بیش از ۱۶۰ فروند پهپادهای امکیو ۹، هرمس و لوکاس، هیمنه تبلیغات پوشالی دشمن را در هم شکستهاند.»
برخی تحلیلگران امریکایی، ریشه این وضعیت را در ماهیت پرهزینه تقابل نظامی با ایران میدانند.
بن رودز معاون مشاور امنیت ملی در دولت اوباما، معتقد است که ایران توانسته هزینههای جنگ را به سطحی بازدارنده برساند. او تصریح کرد: «دولتهای قبلی امریکا همیشه نگران هزینهها و عواقب بالقوه یک اقدام نظامی علیه ایران بودند. هر حملهای میتواند منجر به تلافی گسترده از جمله حمله به پایگاههای امریکایی، اختلال در صادرات انرژی و درگیری منطقهای با اسرائیل و متحدان شود. ایران هزینه جنگ را به حدی بالا برده که حمله را برای هیچ رئیسجمهوری ارزشمند نمیکند. این مسأله دلیل اصلی عدم حمله در دهههای قبل بود.»
آیا توازن قدرت جهانی در حال تغییر است؟
در سطح کلانتر، برخی تحلیلها از دگرگونی در نظم جهانی حکایت دارد. آنتونی پیپ، استاد علوم سیاسی دانشگاه شیکاگو، بر این باور است که این تحولات میتواند نشانهای از تغییر در ساختار قدرت جهانی باشد. او اضافه کرد: «تا ۳۳ روز پیش جهان ۳ قطب قدرت جهانی داشت؛ امریکا، روسیه و چین. اما اکنون ایران چهارمین قطب قدرت جهان است. ایران از این جنگ سربلند بیرون خواهد آمد. بیدار کردن قدرت نظامی کشوری که ۲۰٪ ذخایر نفت و گاز جهان را داراست، بزرگترین اشتباه امریکا بود.»
مجموع این رویدادها؛ از سرنگونی جنگندههای پیشرفته تا آسیبپذیری عملیاتهای نجات، نشان میدهد که برتری هوایی، بهعنوان یکی از ارکان اصلی قدرت نظامی امریکا، با چالشهای تازهای مواجه شده است.
اگرچه برای نتیجهگیری قطعی درباره تغییر نظم جهانی هنوز زود است، اما آنچه آشکار به نظر میرسد، افزایش هزینههای درگیری و کاهش قطعیت در برتری نظامی است؛ روندی که میتواند در صورت تداوم، بر معادلات امنیتی منطقه و حتی ساختار قدرت جهانی تأثیرگذار باشد.